به گزارش ایرنا، ناترازی انرژی در ایران دیگر یک مشکل فصلی یا مقطعی نیست، بلکه به یک بحران ساختاری تبدیل شده است. خاموشیهای تابستانی، محدودیت گاز صنایع در زمستان، کاهش تولید کارخانهها، استفاده اضطراری از گازوئیل و مازوت در نیروگاهها، آلودگی هوای کلانشهرها و افزایش هزینه تأمین برق اضطراری، همگی نشانههای یک مسئله مشترک هستند: رشد تقاضای انرژی از رشد ظرفیت قابلاتکای تولید، انتقال و توزیع پیشی گرفته است. بر اساس ارزیابی اداره اطلاعات انرژی آمریکا، گاز طبیعی سوخت غالب تولید برق ایران است و حدود ۸۵ درصد برق کشور بهطور مستقیم یا غیرمستقیم به گاز وابسته است. این وابستگی باعث میشود هرگونه کمبود گاز در زمستان، بلافاصله به محدودیت تولید برق، مصرف سوخت مایع و افزایش آلودگی تبدیل شود. بنابراین، حل ناترازی انرژی با ساخت یک نوع نیروگاه یا اجرای یک سیاست واحد امکانپذیر نیست. ایران به یک «سبد راهکار» نیاز دارد که همزمان تولید، مصرف، شبکه، بازار، تأمین مالی، محیطزیست و امنیت انرژی را در بر بگیرد. در این مقاله تلاش کردهایم تا حد امکان به ارائه راهکارهای ناترازی انرژی در ایران بپردازیم. راهکارهای مواجهه با ناترازی انرژی در ایران: ناترازی انرژی چیست؟
ناترازی انرژی زمانی اتفاق میافتد که عرضه قابلاتکای انرژی نتواند تقاضای مصرفکنندگان را در زمان و مکان مورد نیاز تأمین کند.
این ناترازی میتواند در چند سطح رخ دهد:
کمبود برق در ساعات اوج مصرف تابستان
کمبود گاز در روزهای سرد زمستان
محدودیت تأمین سوخت نیروگاهها
کمبود ظرفیت انتقال برق میان استانها
ضعف شبکه توزیع در مناطق پرتراکم شهری
در بسیاری از مواقع، ظرفیت اسمی نیروگاههای کشور با ظرفیت عملی و قابلاتکای آنها تفاوت قابلتوجهی دارد. نیروگاهی که به دلیل کمبود سوخت، تعمیرات عقبافتاده، راندمان پایین، محدودیت آب یا فرسودگی تجهیزات نمیتواند در زمان اوج بار تولید کند، نباید بهطور کامل جزو ظرفیت قابلاتکای شبکه محسوب شود. برای نمونه، در سال ۲۰۲۵ ظرفیت اسمی تولید برق ایران به حدود ۹۵ هزار مگاوات نزدیک شد، اما مصرف لحظهای در برخی روزهای گرم از ۷۷ هزار مگاوات عبور کرد و با وجود فاصله ظاهری میان این دو عدد، خاموشی همچنان رخ داد. علت این موضوع، تفاوت میان ظرفیت اسمی و ظرفیت عملی، خروج واحدها، محدودیت سوخت، افت راندمان در گرما و محدودیتهای شبکه است. راهکارهای کوتاهمدت ناترازی انرژی در ایران: ۱. اجرای مدیریت بار هوشمند بهجای خاموشی گسترده
هدف برنامه کوتاهمدت باید کاهش فوری خاموشی، حفظ خدمات حیاتی، افزایش آمادگی شبکه و جلوگیری از اتلاف باشد.
خاموشی برنامهریزینشده یکی از پرهزینهترین روشهای مدیریت ناترازی است. خاموشی میتواند به خطوط تولید، تجهیزات پزشکی، آسانسورها، مراکز داده، تجهیزات سرمایشی، شبکه مخابرات و کسبوکارهای شهری خسارت وارد کند.
در مقابل، مدیریت هوشمند بار شامل اقدامات زیر است:
نصب کنتور هوشمند برای مشترکان پرمصرف
اعمال تعرفه ساعتی در دوره اوج بار
ارائه تخفیف به مشترکانی که مصرف خود را کاهش میدهند
انعقاد قرارداد قطعپذیری با صنایع و مراکز تجاری
کنترل بار چیلرها، پمپها و سیستمهای تهویه
انتقال بخشی از فعالیت صنایع به ساعات کمباری
انتشار عمومی پیشبینی بار و وضعیت شبکه
در این مدل، بهجای قطع برق یک منطقه، بارهای غیرضروری و از پیشتوافقشده کاهش پیدا میکنند.
راهکارهای کوتاهمدت ناترازی انرژی در ایران: ۲. دیزل ژنراتور و موتور برق
موتور برق و دیزل ژنراتور برای حل ناترازی ملی مناسب نیستند، اما برای پشتیبانی از بارهای حیاتی نقش مهمی دارند.
کاربردهای قابلقبول:
بیمارستانها و مراکز درمانی
مراکز داده
ایستگاههای مخابراتی
مراکز فرماندهی بحران
پمپهای آب و فاضلاب
سیستمهای ایمنی تونلها
صنایع دارای فرآیند حساس
آسانسور و تجهیزات ایمنی مجتمعهای بزرگ
دیزل ژنراتور باید بهعنوان منبع اضطراری استفاده شود، نه منبع دائمی تولید برق. در شهرهای بزرگ بهتر است ژنراتورها به سامانه کنترل مرکزی مجهز شوند و فقط هنگام نیاز شبکه یا قطع برق وارد مدار شوند. استفاده از ژنراتور در فضای بسته، پارکینگ فاقد تهویه یا مجاورت پنجره ساختمانها میتواند خطر مرگ ایجاد کند. راهکارهای کوتاهمدت ناترازی انرژی در ایران: ۳. اصلاح الگوی مصرف سیستمهای سرمایشی
در تابستان، یکی از مؤثرترین اقدامات کوتاهمدت برای مقابله با بحران ناترازی انرژی، مدیریت مصرف کولرها و چیلرهاست.
اقدامات عملی عبارتاند از:
تنظیم دمای کولر روی ۲۴ تا ۲۶ درجه
سرویس دورهای تجهیزات سرمایشی
شستوشوی فیلترها و کندانسورها
استفاده از سایهبان و پوشش مناسب پنجرهها
خاموش کردن تجهیزات در فضاهای بدون استفاده
محدود کردن روشنایی ویترینها و نماهای شهری
الزام ادارات به خاموش کردن سرمایش پس از ساعت کاری
تنظیم دمای مراکز تجاری و ساختمانهای عمومی
جایگزینی کولرهای فرسوده با تجهیزات پربازده
آژانس بینالمللی انرژی اعلام کرده است افزایش یک درجهای دمای تنظیم سیستم سرمایشی میتواند در برخی شرایط مصرف مرتبط با سرمایش را تا حدود ۱۰ درصد کاهش دهد. میزان واقعی صرفهجویی به اقلیم، نوع ساختمان و تجهیزات بستگی دارد. راهکارهای کوتاهمدت ناترازی انرژی در ایران: ۴. افزایش بهره وری نیروگاههای فعلی
سریعترین مگاوات قابلدستیابی، مگاواتی است که به دلیل نقص فنی یا تعمیرات معوق از مدار خارج شده است. افزایش بهرهوری نیروگاهها یکی از اقدامات موثر و یکی از راهکارهای کوتاه مدت برای بحران ناترازی انرژی در ایران است.
اقدامات ضروری:
تأمین قطعات یدکی راهبردی
تعمیر توربینها و بویلرها پیش از فصل اوج
رفع محدودیت سیستم خنککننده
بهبود عملکرد پستها و ترانسفورماتورها
ایجاد ذخیره قطعات حیاتی
اولویتبندی تعمیر نیروگاههای نزدیک مراکز بار
پرداخت مطالبات پیمانکاران تعمیراتی
استفاده از پایش وضعیت و تعمیرات پیشبینانه راهکارهای کوتاهمدت ناترازی انرژی در ایران: ۵. نصب نیروگاه خورشیدی روی پشت بام ادارات و مراکز تجاری
خورشیدی پشتبامی یکی از مناسبترین راهکارهای کوتاهمدت برای حل بحران ناترازی انرژی در کلانشهرهاست، بهخصوص در ساختمانهایی که بیشترین مصرف آنها در روزهای آفتابی و ساعات کاری اتفاق میافتد.
مکانهای مناسب شامل موارد زیر است:
ادارات دولتی
دانشگاهها و مدارس
بیمارستانها
کارخانهها
انبارها و سولهها
پارکینگهای روباز
مراکز خرید
ایستگاههای مترو
پایانههای حملونقل
تصفیهخانهها
راهکارهای کوتاهمدت ناترازی انرژی در ایران: ۶. تأمین سوخت زمستانی نیروگاهها
برای جلوگیری از خاموشی زمستانی باید پیش از شروع فصل سرد، برنامه تامین سوخت نیروگاهها تدوین شود.
اقدامات مورد نیاز:
افزایش ذخیره گازوئیل نیروگاهها
هماهنگی میان وزارت نفت و وزارت نیرو
تعمیر مخازن و خطوط انتقال سوخت
اولویتدهی به نیروگاههای پربازده
جلوگیری از مصرف مازوت در نزدیکی کلانشهرها
مدیریت مصرف گاز ساختمانهای عمومی
انعقاد قرارداد قطعپذیری گاز با صنایع
توسعه ذخیرهسازی زیرزمینی گاز
استفاده از سوخت مایع باید راهکار اضطراری باشد. اتکای دائمی به مازوت، هزینه زیستمحیطی و سلامت بسیار بالایی دارد. راهکارهای میان مدت ناترازی انرژی در ایران: ۱. تبدیل نیروگاههای گازی به سیکل ترکیبی
یکی از مهمترین راهکارهای میانمدت در برطرف کردن ناترازی انرژی در ایران، افزودن واحد بخار به نیروگاههای گازی موجود است.
در نیروگاه سیکل ترکیبی، گرمای خروجی توربین گاز برای تولید بخار و راهاندازی توربین بخار استفاده میشود. در نتیجه، بدون افزایش متناسب مصرف سوخت، برق بیشتری تولید میشود. مزایا
افزایش راندمان
کاهش مصرف سوخت به ازای هر کیلوواتساعت
کاهش انتشار آلایندهها
استفاده از زیرساخت موجود
زمان ساخت کمتر از نیروگاه کاملاً جدید
کاهش وابستگی به سوخت مایع راهکارهای میان مدت ناترازی انرژی در ایران: ۲. توسعه نیروگاههای خورشیدی بزرگ مقیاس
ایران از ظرفیت قابلتوجه تابش خورشیدی برخوردار است. برنامههای ملی نیز توسعه چند ده هزار مگاوات انرژی تجدیدپذیر را هدفگذاری کردهاند. بر اساس گزارش برنامه توسعه ملل متحد، هدف اعلامشده ایران نصب ۳۰ هزار مگاوات ظرفیت تجدیدپذیر تا سال ۲۰۳۰ و کاهش ۱۰ هزار مگاواتی مصرف برق است. تحقق این اهداف به اصلاح بازار و تأمین مالی وابسته است. مناطق مناسب
استانهای مرکزی و شرقی
حاشیه شهرهای کویری
زمینهای کمارزش کشاورزی
مناطق صنعتی
اراضی اطراف معادن
حاشیه آزادراهها و خطوط ریلی
بام و پارکینگ شهرکهای صنعتی راهکارهای میان مدت ناترازی انرژی در ایران: ۳. توسعه انرژی بادی در کریدورهای مناسب
نیروگاه بادی میتواند مکمل خورشیدی باشد؛ زیرا الگوی تولید آن در برخی مناطق و ساعات با خورشیدی متفاوت است.
مناطق دارای ظرفیت بالقوه شامل کریدورهای باد در شرق، شمال شرق، شمال غرب و جنوب شرق کشور هستند. با این حال، ظرفیت فنی باید با اندازهگیری واقعی باد در ارتفاع هاب توربین بررسی شود و صرفاً بر اساس نقشههای عمومی تصمیمگیری نشود. مزایا
عدم مصرف سوخت
مصرف اندک آب
امکان تولید در شب
قابلیت ترکیب با کشاورزی در برخی مناطق راهکارهای میان مدت ناترازی انرژی در ایران: ۴. نوسازی شبکه توزیع کلانشهرها
در شهرهای بزرگ باید شبکه توزیع از یک ساختار سنتی به شبکه هوشمند تبدیل شود.
اقدامات ضروری:
توسعه پستهای فوقتوزیع
استفاده از پستهای فشرده شهری
جایگزینی کابلهای فرسوده
حلقوی کردن شبکههای حساس
نصب تجهیزات قطع و وصل از راه دور
توسعه سامانه تشخیص خطا
نصب کنتورهای هوشمند
کنترل ولتاژ و توان راکتیو
تفکیک بارهای حیاتی
توسعه ریزشبکههای شهری راهکارهای بلندمدت بحران ناترازی انرژی: ۱. توسعه متوازن نیروگاههای حرارتی پربازده
نیروگاههای حرارتی همچنان در سبد برق ایران نقش مهمی خواهند داشت؛ بهویژه برای تأمین برق قابلکنترل و پشتیبانی از تجدیدپذیرها.
اما توسعه حرارتی باید بر اساس چند شرط انجام شود:
راندمان بالا
دسترسی پایدار به سوخت
امکان استفاده از سوخت جایگزین کمآلایندهتر
مصرف آب محدود
فاصله مناسب از کلانشهرها
اتصال مناسب به شبکه
امکان کنترل سریع تولید
رعایت استانداردهای آلایندگی
ساخت نیروگاه گازی سیکل ساده جدید، مگر برای تأمین اوج بار یا شرایط خاص، معمولاً انتخاب مناسبی برای تولید دائمی نیست. راهکارهای بلندمدت بحران ناترازی انرژی: ۲. توسعه انرژی هستهای
نیروگاه هستهای میتواند برق پایه، پایدار و کمکربن تولید کند. نیروگاه بوشهر با ظرفیت حدود ۹۱۵ مگاوات، تنها واحد برق هستهای عملیاتی بزرگ ایران محسوب میشود. مزایای نیروگاه هستهای
تولید پایدار و شبانهروزی
مصرف سوخت بسیار کم از نظر حجمی
کاهش وابستگی نیروگاهها به گاز
انتشار کربن پایین در زمان بهرهبرداری
عمر عملیاتی طولانی
مناسب برای تأمین بار پایه راهکارهای بلندمدت بحران ناترازی انرژی: ۴. توسعه ذخیرهسازی گاز طبیعی
یکی از راهکارهای اصلی ناترازی زمستانی، ذخیره گاز در ماههای گرم و برداشت آن در دوره سرد است. مزایا
کاهش فشار بر تولید روزانه گاز
تأمین سوخت نیروگاهها
کاهش محدودیت صنایع
افزایش امنیت انرژی
کاهش نیاز به سوخت مایع ریشههای اصلی بحران ناترازی انرژی در ایران: ۱. رشد سریع مصرف برق
افزایش تعداد وسایل سرمایشی، گسترش شهرنشینی، توسعه ساختمانهای کمبازده، مصرف بالای مراکز تجاری، افزایش بار صنایع، استخراج غیرمجاز رمزارز و پایین بودن قیمت نسبی برق، مصرف را با سرعتی بیشتر از توسعه ظرفیت قابلاتکا افزایش داده است.
در کلانشهرهایی مانند تهران، مشهد، اصفهان، شیراز، اهواز، تبریز، قم و کرج، بخش بزرگی از رشد بار تابستانی به سیستمهای سرمایشی مربوط است. در سطح جهانی نیز سرمایش فضا یکی از سریعترین منابع رشد تقاضای انرژی ساختمانهاست. آژانس بینالمللی انرژی پیشبینی میکند مصرف انرژی سرمایشی تا سال ۲۰۳۵ با سرعتی نزدیک به چهار درصد در سال افزایش یابد. ریشههای اصلی بحران ناترازی انرژی در ایران: ۲. وابستگی تولید برق به گاز طبیعی
بخش عمده برق ایران در نیروگاههای حرارتی تولید میشود. هنگامی که مصرف گاز خانگی در زمستان بالا میرود، گاز کمتری به نیروگاهها و صنایع میرسد. در این شرایط سه انتخاب نامطلوب باقی میماند:
کاهش تولید برق
محدود کردن گاز صنایع
جایگزینی گاز با گازوئیل یا مازوت
گزینه سوم موجب افزایش آلودگی هوا، هزینه تعمیرات نیروگاه، انتشار گوگرد و ذرات معلق و تشدید مشکلات زیستمحیطی کلانشهرها میشود. ریشههای اصلی بحران ناترازی انرژی در ایران: ۳. راندمان پایین نیروگاههای حرارتی
نیروگاههای گازی قدیمی، بهخصوص در حالت سیکل ساده، بخش قابلتوجهی از انرژی سوخت را به گرمای تلفشده تبدیل میکنند. تبدیل واحدهای گازی موجود به سیکل ترکیبی معمولاً از ساخت یک نیروگاه جدید سریعتر و اقتصادیتر است؛ زیرا بخش مهمی از زیرساخت زمین، اتصال به شبکه، سوخترسانی و توربین گاز از قبل وجود دارد. ریشههای اصلی بحران ناترازی انرژی در ایران: ۴. فرسودگی شبکه انتقال
افزایش تولید بهتنهایی کافی نیست. ممکن است در یک استان برق تولید شود، اما شبکه انتقال امکان رساندن آن به مراکز مصرف را نداشته باشد.
در کلانشهرها، محدودیت پستهای برق، کابلهای فرسوده، تراکم بار، رشد ساختمانهای بلندمرتبه و کمبود فضای احداث تجهیزات جدید میتواند موجب خاموشی محلی شود؛ حتی زمانی که در سطح ملی ظرفیت تولید کافی وجود دارد. ریشههای اصلی بحران ناترازی انرژی در ایران: ۵. یارانه غیرهدفمند انرژی
قیمت پایین برق و گاز، بدون حمایت هدفمند از اقشار کمدرآمد، پیام اقتصادی لازم برای صرفهجویی را از بین میبرد. از طرف دیگر، افزایش ناگهانی و غیرهدفمند تعرفهها میتواند فشار اجتماعی و تورمی ایجاد کند.
راهحل، گران کردن یکسان انرژی برای همه مشترکان نیست؛ بلکه باید مصرف ضروری خانوار با تعرفه حمایتی تأمین شود و مصرف مازاد، لوکس و غیرضروری با تعرفه واقعیتر محاسبه شود.
ریشههای اصلی بحران ناترازی انرژی در ایران: ۶. فقدان مدل اقتصادی پایدار برای سرمایهگذاری
سرمایهگذار نیروگاه به چند عامل نیاز دارد:
قرارداد خرید برق قابلاعتماد
امکان تعدیل قیمت متناسب با تورم
پرداخت منظم مطالبات
دسترسی به تجهیزات و قطعات
امکان انتقال ارز یا تأمین مالی
تضمین اتصال نیروگاه به شبکه
قابلیت پیشبینی قوانین
تغییر مداوم مقررات، تأخیر در پرداخت مطالبات و شکاف میان هزینه واقعی تولید و قیمت فروش برق، انگیزه سرمایهگذاری خصوصی را کاهش میدهد. ریشههای اصلی بحران ناترازی انرژی در ایران: ۷. مصرف بالای انرژی در ساختمانها
ساختمانهای فاقد عایق مناسب، پنجرههای غیراستاندارد، نمای شیشهای نامتناسب، موتورخانههای فرسوده، کولرهای کمبازده و نبود سیستم مدیریت انرژی، مصرف برق و گاز را بهشدت افزایش میدهند.
در بسیاری از پروژهها، کاهش مصرف یک ساختمان قدیمی از طریق اصلاح موتورخانه، عایقکاری و تعویض تجهیزات، ارزانتر و سریعتر از احداث ظرفیت جدید تولید برق برای پاسخ به همان مصرف است.
