طی بیش از سه دهه، بازیگران غربی، اسرائیل و کشورهای منطقه، الگوی نسبتاً روشنی از فرآیند تصمیمگیری نظامی ایران به دست آورده بودند. آنان میدانستند که اگرچه تصمیمات از نهادهایی مانند ستاد کل نیروهای مسلح، سپاه، شورای عالی امنیت ملی و دفتر رهبری عبور میکند، اما در نهایت یک مرجع واحد وجود دارد که اختلافات را حل میکند و تصمیم نهایی را میگیرد. این ویژگی، هرچند ایران را برای رقبا خطرناک میکرد، اما در عین حال آن را قابل پیشبینیتر نیز ساخته بود.
در این تحلیل عمده است:
پس از ترور آیتالله خامنهای، این ویژگی تا حدی از میان رفته است. مسئله اصلی این نیست که چه کسی رهبر شده، بلکه این است که تصمیم نهایی چگونه و توسط چه سازوکاری اتخاذ میشود. در شرایط جدید، بازیگران خارجی با ساختاری مواجه هستند که هنوز قواعد درونی آن به طور کامل شناخته نشده است. این امر سطح ابهام راهبردی را به شکل محسوسی افزایش میدهد.
اما پس از تحولات اخیر، شرایط تا حدی دستخوش تغییر شده است. اگرچه بخش مهمی از ساختار نهادی و دکترین دفاعی ایران همچنان پابرجاست، اما سبک رهبری نظامی، فرآیند تصمیمگیری و نحوه اعمال فرماندهی در حال ورود به مرحلهای جدید است. این بدان معناست که بسیاری از فرضیات پیشین درباره الگوهای رفتاری ایران دیگر با همان میزان اطمینان قابل اتکا نیستند.
با وجود آنکه هنوز عناصر مهمی از این ساختار در هالهای از ابهام قرار دارد، نشانههایی از الگوهای جدید نیز قابل مشاهده است؛ از جمله تغییر در شیوه مدیریت فرماندهی، بازآرایی شبکه تصمیمگیری، نحوه استفاده از بازدارندگی، میزان تمرکز یا تفویض اختیار، و سرعت واکنش به تهدیدات. این مؤلفهها، هرچند هنوز در حال شکلگیری هستند، میتوانند مبنایی برای تحلیل ویژگیهای نسل جدید رهبری نظامی و پیامدهای آن برای محاسبات راهبردی بازیگران غربی باشند.
