[حسن فرطوسی] روایتی از ثبت جهانی الموت

در این نشست مهم، حضور و همراهی وزیر محترم میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی نیز مایه قوت قلب و نشان‌دهنده عزم جدی دولت برای صیانت از مواریث کهن کشور بود.

فراتر از یک دژ

پرونده‌ای که دیروز توانست نظر سخت‌گیرترین داوران را در بوسان جلب کند، صرفاً داستان یک صخره سخت نیست. «الموت» یک مجموعه به‌هم‌پیوسته و زنجیره‌ای است؛ متشکل از قلعه تاریخی الموت، دژ عظیم لمسر، نویذرشاه و دیگر استحکامات دفاعی شاخص در این گستره کوهستانی. این مجموعه، نمونه‌ای شگفت‌انگیز از سازگاری هوشمندانه انسان با اقلیم خشن، مهندسی پیشرفته سازه و مدیریت شاهکار منابع آب و پدافند غیرعامل در قرون وسطی است که جهان مدرن ابعاد پیچیده آن را ستایش کرد.

پشت صحنه یک موفقیت

ثبت جهانی آثار در یونسکوفرایندی بسیار فنی و نفس‌گیر است که نیاز به سال‌ها کار علمی دارد. موفقیت دیروز الموت نتیجه بیش از دو دهه کاوش‌های باستان‌شناسی، مرمت‌های دقیق و تدوین پرونده‌ای موشکافانه توسط متخصصان بنام و متولیان میراث فرهنگی در کشور بود.

دفاع منطقی از اصالت و یکپارچگی اثر در برابر ارزیابان ایکوموس، حاصل ساعت‌ها تلاش مستمر در سطوح ملی و بین‌المللی بود؛ تلاشی میان‌بخشی که با حضور وزیر میراث فرهنگی و مسئولان و متخصصان میراث فرهنگی در این اجلاس، همراهی وزارت امور خارجه و کمیسیون ملی یونسکو به ثمر نشست تا سرانجام عبارت حک‌شده بر یکی از کتیبه‌های کهن قلعه، یعنی «عاقبت، خیر شد»، پس از قرن‌ها معنایی تازه پیدا کند.

چرا پیگیری ثبت جهانی یک ضرورت راهبردی است؟

برخی به اشتباه گمان می‌کنند ثبت جهانی آثار، عنوانی تشریفاتی است. اما از منظر دیپلماسی فرهنگی، این مهم مزیت‌های راهبردی بی‌شماری دارد؛ از جمله آن‌که می‌تواند به عنوان چتر حفاظتی بین‌المللی برای اثر عمل کند. اساسا قرار گرفتن در فهرست یونسکو، اثر را از آسیب‌های توسعه‌های مخرب مصون داشته و استانداردهای جهانی حفاظت را بر آن حاکم می‌کند.

مزیت دیگرش آن است که موتور محرک اقتصاد محلی است؛چرا که الموتِ جهانی‌شده روی نقشه گردشگری جهان با خط درشت‌تر دیده می‌شود و این یعنی رونق بوم‌گردی و اشتغال پایدار جوامع محلی. همچنین به تحکیم هویت ملی کمک می‌کند زیرا ثبت جهانی اسناد هویتی، مهر تاییدی بین‌المللی بر اصالت تاریخی و فرهنگی این مرز و بوم است.

نگاه به آینده؛ مسئولیت سنگین‌تر ما

امروز الموت جهانی شده است، اما این تازه آغاز راهی بزرگ است. مهم‌ترین مرحله از امروز آغاز می‌شود. تجربه جهانی نشان داده است که ثبت جهانی، بدون برنامه‌ریزی مستمر برای حفاظت و مدیریت، نمی‌تواند ضامن تداوم ارزش‌های یک اثر باشد.

یونسکو از کشورهای عضو انتظار دارد وضعیت حفاظت از آثار ثبت‌شده را به‌صورت دوره‌ای پایش و گزارش کنند و نسبت به اجرای برنامه‌های مدیریتی متعهد باشند. از همین رو، اجرای برنامه مدیریت مجموعه الموت در افق‌های کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت، حفاظت از حریم و منظر فرهنگی، کنترل ساخت‌وسازهای ناهماهنگ، توسعه زیرساخت‌های پایدار و مشارکت جوامع محلی، از مهم‌ترین الزامات حفظ جایگاه جهانی این اثر خواهد بود.

ثبت جهانی «قلعه الموت و استحکامات وابسته» به‌عنوان سی‌امین اثر ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو، افتخاری بزرگ برای کشور است؛ اما ارزش واقعی این دستاورد زمانی آشکار خواهد شد که به فرصتی برای تقویت فرهنگ حفاظت، توسعه پایدار مناطق پیرامونی و تعمیق ارتباط میان جامعه و میراث فرهنگی تبدیل شود.

حضور الموت در فهرست میراث جهانی یونسکو، پیام‌آور ارزشی آن است که تمدن ایرانی، ریشه در صلح، خرد، گفتگو و احترام به میراث مشترک بشریت دارد و این میراث می‌تواند پلی میان ملت‌ها باشد، نه دیواری میان آنها.

از بوسان در کره‌جنوبی، بار دیگر این افتخار بزرگ را به تمامی میراث‌بانان، پژوهشگران و مردم عزیز ایران تبریک می‌گویم. الموت بار دیگر ثابت کرد که ریشه‌های فرهنگ این خاک، نفوذناپذیر و جاودانه است.