[اکبر حیدری] سقوط آرامش در غبار اخبار

برای شهروند معمولی که فرسنگ‌ها دورتر از مرز اردن و کویت مشغول گذران زندگی است، این اعلان‌ها تنها گزارش یک رویداد نظامی نبودند؛ آن‌ها پیش‌درآمدی بر یک هراس مبهم و دائم بودند. در چند روز گذشته، با هر خبر از پاسخ متقابل یا جابه‌جایی نیروها، ضربان قلب جامعه تندتر شد. این تجربه زیسته به ما یادآوری می‌کند که در عصر ارتباطات، جنگ‌ها دیگر در خطوط مقدم جبهه‌ها محدود نمی‌شوند، بلکه از طریق صفحه‌های نمایشگر کوچک ما، به درون خلوت‌ترین بخش از زندگی و ذهنمان نفوذ می‌کنند.

تقابل رسانه‌ای میان ایران و آمریکا، جریان مداومی از تعلیق را تولید می‌کند. این تعلیق، کشنده‌تر از خود حادثه است. در تحلیل‌های نظامی، کشته شدن چند سرباز یک متغیر تاکتیکی به شمار می‌رود، اما در بازنمایی رسانه‌ای، همین رویداد به عنوان آستانه یک بحران بین‌المللی بی‌بازگشت تصویر می‌شود. طرفین نبرد تلاش می‌کنند با استفاده از تکنیک‌های روان‌شناختی، اراده طرف مقابل را تضعیف و اضطراب را در بدنه اجتماعی رقیب تزریق کنند. در این میان، مخاطب بی‌دفاع، تحت تأثیر بمباران اخباری قرار می‌گیرد که هدفشان نه آگاهی‌بخشی، بلکه مرعوب ساختن و ایجاد حس درماندگی است. این جنگ روانی، ذهن جامعه را به میدان مین بدل می‌کند که با هر خبر دروغ یا شایعه‌ای، پتانسیل انفجار دارد.

بخش مهلک این فرآیند، فرسایش تدریجی سرمایه امید در جامعه است. وقتی آینده به واسطه روایت‌های رسانه‌ای تاریک، ناامن و جنگ‌زده تصویر شود، انگیزه پویایی اجتماعی از بین می‌رود. خریدوفروش‌های هیجانی، تردید در برنامه‌ریزی‌های بلندمدت و احساس ناپایداری، همگی محصول مشترک این هجمه روانی هستند. جامعه‌ای که مدام در انتظار وقوع بدترین سناریوها به سر می‌برد، توانایی بازسازی خود را از دست می‌دهد و دچار نوعی «کرختی جمعی» می‌شود؛ حالتی که در آن افراد در برابر تغییرات ناگهانی بی‌حس می‌شوند و این آغاز فروپاشی انسجام اجتماعی است.

آنچه در تحولات اخیر بیش از همه خودنمایی کرد، ضرورت بازخوانی مفهوم امنیت بود. امنیت امروز صرفاً به معنای حفظ مرزها در برابر نفوذ فیزیکی نیست، بلکه به معنای حفاظت از حریم روانی و ذهنی جامعه در برابر بمباران روایت‌های مخرب است. اگر نتوانیم در برابر این جریان بی‌پایان خبرهای فرساینده، سپری از جنس آگاهی، تحلیل واقع‌بینانه و آرامش جمعی بسازیم، خاکریزهای روانی خود را به طرف مقابل واگذار کرده‌ایم. در نهایت، پایداری یک جامعه در زمان بحران، به همان اندازه‌ای که به توان نظامی بستگی دارد، به ظرفیت روانی و مقاومت ذهنی شهروندانش در برابر هراس‌افکنی رسانه‌ای وابسته است.