[مریم جلیلوند] زنی که تبدیل به کوه شد

حمیده چوبک یکی از زنان درخشان و از نسل باستان شناسان طلایی ایران است. زنی که سال ۱۳۳۱ در کرانه‌های خلیج فارس در شهر بوشهر متولد شد و از سنین جوانی تاکنون به تاریخ و میراث ایران متعهد مانده است. باستان شناسی که ۲۵ سال از عمر خود را پای قلعه الموت و بر فراز تپه‌ای که دژ حسن صباح بر روی آن قرار دارد وآشیان عقاب لقب گرفته است، گذراند.

او عمر و زندگی اش را صرف کاوش‌های باستان شناختی، مرمت و حفاظت این میراث کهن ایران کرد تا بخشی از تاریخ اسماعیلیان را که در ویرانی مغول به خاکستر نشسته بود یکبار دیگر احیاء کند.

۲۵ سال قبل زمانی که تنها نشانه‌هایی از کاوش‌های باستان شناختی برجای مانده از نیم قرن گذشته تنها برفراز یک تپه نمود داشت و بخش زیادی از آشیانه عقاب ایران زیر تلی از خاک دفن شده بود، حمیده چوبک بود که از سنین جوانی تا همین حالا که چهره ماندگار و پیشکسوت باستان‌شناسی ایران است و بازنشستگی خود را پای همین قلعه گرفت، عمرخود را صرف بیرون کشیدن بقایای قلعه الوت از بالاترین سطوح متعلق به دوره صفوی تا پایین‌ترین سطح و یافتن دیوارهای آجری و مولاسرای حسن صباح در الموت کرد.

چوبک و تیم همراه او و باستان شناسانی که او را یاری کردند، روزهای بسیار به کوهپیمایی برای ثبت، ضبط،حفاظت و کاوش ۶ قلعه وابسته به دژالموت کردند. او استحکامات نظامی وابسته به دژ باستانی و صعب‌العبور الموت را بارها بررسی و پژوهش کرد.

در دهه‌های گذشته الموت در محاصره باغات روستاییان بود، نه پایگاهی برای حفاظت از این میراث جهانی وجود داشت و نه امکان پژوهش مهیا بود. با این حال، راه دشواری که در پیش گرفت، کوچکترین تردیدی در او ایجاد نکرد. همانجا ماند تا همین امروز که چکش یونسکو بر پرونده‌ای نشست که ۷ قلعه تاریخی ایران را میراث بشری جهان کرد. همان شد که در نهایت میراث باستانی الموت در قالب یک پرونده زنجیره‌ای با محوریت مامن اصلی حکمرانی حسن صباح و یارانش به یونسکو رسید و جهانی شد.

قلعه الموت بر بلندای یک کوه مرتفع واقع بود که برای رسیدن به آن می‌بایست مسافتی حدود یکساعت کوه‌پیمایی کرد. مسیری که از سه طرف به دره‌های با شیب تند منتهی می شد. اما راه رسیدن به مامن حسن صباح در دژ تاریخی باید هموار می شد تا جان اعضای هیات باستان شناختی، کارشناسان و کارگرانی که مسیر را می پیمودند در امان بماند. او ایستاد و همان مسیرهای باستانی که زمانی حسن صباح و یارانش برای رسیدن به قلعه طی می‌کردند با همراهی باستان شناسان دیگر یافت و همان‌ها را احیا کرد.

اگر در برهه ای از تاریخ ایران، سپاهیان مغول شش‌ماه پای قلعه الموت اتراق کردند تا ساکنان دژ از قحطی بمیرند یا تسلیم شوند و در نهایت با یافتن مسیرهای مخفی آبرسانی قلعه و مسموم کردن آب اسماعیلیان را به تسلیم خود درآوردند و قلعه را تسخیر کردند، حالا پس از گذشت بیش از ۷۰۰ سال از هجوم مغول به الموت و کشتار ساکنان آشیانه عقاب‌ها، حمیده چوبک بود که تصمیم به فتح دوباره الموت با یاران خود گرفت. فاتح تازه الموت، نه با جنگ و خشونت که با ورق زدن لایه‌های تاریخ ایران و روایت داستان الموت توانست دروازه‌های دژ حسن صباح را به روی مردم بگشاید.

حمیده چوبک تنها نبود. تیمی از باستان‌شناس‌ها، مدیران ملی و استانی و مهم‌تر از همه، ساکنان روستاهای اطراف قلعه‌های الموت بودند که پله به پله او را تا رسیدن به قله الموت در اورست میراث جهانی (یونسکو) راهی کردند. حمیده چوبک، در تمام این سال‌ها خود شبیه به کوهی شد که دژ شکوهمند حسن صباح بر آن استوار شده است.

چوبک از برجسته‌ترین متخصصان باستان‌شناسی دوره اسلامی ایران است. از دهه ۸۰ تا همین امروز که بازنشست هم شده است، مدیریت پایگاه الموت را برعهده داشته و دارد. سرپرستی ۱۴ فصل کاوش باستان‌شناسی الموت را برعهده داشت و اقامتگاه حسن صباح، مولاسرا یا مرکز فرماندهی، زندان، سازه‌های دفاعی، کانال‌های انتقال آب و بناهای دوره صفوی و پیشتر را شناسایی و احیا کرد. پژوهش‌های او درباره منظر فرهنگی الموت نیز در ثبت جهانی قلعه تاثیر بسیار داشت. چوبک البته فقط با الموت شناخته نمی‌شود.

این زاده بوشهر و از بستگان نزدیک صادق چوبک، داستان نویس دهه چهل، سال‌ها سرپرست کاوش‌های باستان‌شناسی در محوطه‌های مهمی مانند شهر تاریخی جیرفت و حوزه جازموریان بود؛ کاوش‌هایی که به شناسایی مسجد، بازار، میدان، گورستان، شبکه آبرسانی و کارگاه‌های صنعتی این شهر ۷ هزار ساله انجامید. چوبک ۴ سال هم رئیس پژوهشکده باستان‌شناسی پژوهشگاه میراث فرهنگی بود. جایی که به مغز متفکر باستان شناسی ایران مشهور است و باستان شناسان بسیاری مجوز کاوش‌های باستان شناختی ایران را از دست او گرفتند. حالا اما حمیده چویک دیگر با الموت شناخته می‌شود. جایی که بسیاری او را برای رسیدن به این موفقیت یاری کردند و باید این‌هاله اطراف او را نیز ستود.

- تصویر این یادداشت مربوط به خانم حمیده چوبک است.