ویروس اچ.پی.وی (HPV) از جمله عفونتهای جدیدی است که در همه دنیا به سرعت گسترش یافت. آمارها نشان میداد که این ویروس سرطانزا در ایران نیز روندی مشابه داشته و قاعدتا پیشگیری از آن نیز میتوانست شبیه همه جای دنیا باشد.
اما مشکل از آنجایی آغاز شد که وزارت بهداشت یا شاید مراکزی دیگر تصمیم گرفتند آمار در مورد شیوع اچ.پی.وی را پنهان کنند. روح منحوس تابویی که در مورد ویروس اچ.آی.وی وجود داشت، اینبار در جان ویروس جدید حلول کرد و تردید جدی در مورد سلامت جامعه به وجود آورد. این که چرا اچ.پی.وی دچار پنهانکاری شده تا حدی روشن است: این ویروس به همان طریق که ویروس اچ.آی.وی منتقل میشود شیوع مییابد؛ یعنی در اغلب موارد از طریق ارتباط جنسی.
نکته مهم و متفاوت در مورد اچ.پی.وی، وجود واکسن مؤثر برای آن است که در صورت عمومی و فراگیر شدن، میتواند ویروس را کنترل کند و به مرور از میان ببرد. روی دوم این سکه، گسترش عفونت در جامعه است که منجر به سرطانهای متعددی از جمله دهانه رحم (سرویکس) در بانوان میشود.
ظاهرا آخرین آمار از میزان گسترش
اچ.پی.وی در ایران به ۴ یا ۵ سال قبل باز میگردد. یکی از آمارهای مربوط به سال ۲۰۱۹ نشان میدهد میزان آلودگی به این عفونت در ایران از میانگین جهانی بالاتر است. بر اساس این آمار، نسبت تعداد سرطان دهانه رحم حاصل از اچ.پی.وی به کل جمعیت زنان بالای ۱۵ سال در دنیا ۱۸ هزارم درصد و در ایران ۳۷ هزارم درصد است، آماری بسیار نگران کننده که با توجه به عدم پیشگیری و حتی آموزش، احتمالا تا امروز به مرز فاجعه نزدیک شده است.
فقدان آمار
در حال حاضر، هیچ مطالعه علمی و سراسری در مورد میزان گسترش و نفوذ اچ.پی.وی در ایران انجام نمیشود. دکتر نفیسه فقیه، متخصص زنان و فلوشیپ سرطانشناسی زنان میگوید: در ایران آمار مشخصی نداریم ولی یک سایت جهانی در مورد سرطان وجود دارد که آمار ایران را تا ۲۰۲۴ ارائه داده و بعد از آن مطالعه مشخص و غربالگری انجام نشده است.
وی میافزاید: به نظر میرسد که تعداد مراجعه به متخصص زنان برای شناسایی و درمان اچ.پی.وی بسیار بیشتر شده است ولی مرجعی عمومی که جامعیت داشته باشد برای تأیید این موضوع وجود ندارد.
این متخصص تأکید میکند: هدف سازمان جهانی بهداشت، حذف سرطان دهانه رحم است.
در این راستا برنامهای دارد که واکسیناسیون برای ۹۰ درصد دختران در محدوده سنی مد نظر انجام شود، ۷۰ درصد کل بانوان غربالگری شوند و درمان کافی برای ۹۰ درصد بیماران پیش بدخیم سرطان دهانه رحم انجام گیرد.
فقیه توضیح میدهد: ویروس اچ.پی.وی، درمان مشخصی ندارد و شیوع آن بالاست. گفته میشود ۹۰ درصد افراد در طول زندگی حداقل یک بار این ویروس را میگیرند، اما خیلی زود از بین میرود و در ۲ تا ۳ درصد ایجاد سرطان میکند. برای همین هدف سازمان بهداشت، حذف سرطان دهانه رحم است نه ویروس.
بهترین زمان برای واکسن
واکسن اچ.پی.وی یا گارداسیل در بازار وجود دارد، هم نوع خارجی آن و هم تولید داخل، اما با قیمت آزاد. دکتر فقیه میگوید: بهترین زمان برای تزریق واکسن به دختران، ۱۱ تا ۱۲ سالگی است ولی تا ۲۶ سالگی نیز واکسن مؤثر خواهد بود.
وی میافزاید: غربالگری باید عمومی باشد ولی در کشور ما چنین نیست و واکسن هم رایگان نیست، برای همین کسانی که برای واکسیناسیون اقدام میکنند متحمل هزینههای زیادی میشوند. در حال حاضر واکسن ایرانی حدود ۴ میلیون تومان است و واکسن خارجی آن ۲۲ میلیون تومان آب میخورد. آزمایش و غربالگری هم حدود ۸ میلیون تومان هزینه دارد. از این رو واکسیناسیون عمومی میتواند از گسترش بیماری جلوگیری کند، نه اقدام فردی.
دکتر فقیه ادامه میدهد: با ورود شرکتهای دانشبنیان و تولید انبوه واکسن، میتوان هزینههای واکسن را کاهش داد و به فراگیری آن کمک کرد.
آگاهی فردی بالا رفته است
علیرغم عمومی نبودن واکسن و فقدان آموزش رسمی در نظام آموزشی در مورد ویروس اچ.پی.وی، آگاهی عمومی نسبت به این بیماری بالا رفته است و شاید علت مراجعات زیاد به متخصصان همین باشد. دکتر فقیه با بیان این مطلب توضیح میدهد: آمار دقیقی نداریم ولی احتمالا رشد سرطان دهانه رحم در ایران کم شده و این به دلیل مراجعه بموقع بیماران به متخصصان است، چرا که اطلاعات زیاد و خوبی درباره آن در شبکههای اجتماعی وجود دارد.
این متخصص زنان در عین حال، فقدان یک مرجع نظارتی برای تبلیغات موجود در شبکههای اجتماعی را معضل میداند و توضیح میدهد: در نبود یک مرجع رسمی، در برخی موارد تبلیغات درمان اچ.پی.وی توسط افراد بدون صلاحیت صورت میگیرد و بار اضافی هزینه را به روی دوش جامعه میگذارد. حتما لازم است اطلاعرسانی رسمی در مورد بیماری وجود داشته باشد و همچنین از این نوع تبلیغات و سودجوییها جلوگیری شود.
وی میافزاید: دستورالعمل غربالگری و واکسیناسیون را برای وزارت بهداشت نوشتهایم که اگر به آن اقبال شود میتوانیم به مراکز بهداشتی بدهیم تا با توجه به امکانات کشور، واکسیناسیون به صورت عمومی صورت بگیرد، اما این موضوع در ایران به قدری مخالف دارد که فکر نمیکنم اجرا شود.
وی تأکید میکند: کاهش احتمالی شتاب ابتلا به سرطان دهانه رحم، به این دلیل است که عفونت را پیش از سرطان شناسایی میکنیم، بسیاری از مراجعات برای اچ.پی.وی مثبت و در مرحله پیش بدخیم است. همین موضوع نیز ضرورت واکسیناسیون را نشان میدهد.
قانون چه میگوید؟
قانون در سطوح مختلف، دولت و ساختار حکمرانی را موظف به ایجاد بستری برای پیشگیری از بیماریهای واگیردار میکند، به ویژه اگر مقابله با بیماری در قالب واکسیناسیون ممکن باشد.
اصل ۲۹ قانون اساسی، مهمترین سند در این زمینه است. بر اساس این اصل، خدمات بهداشتی و درمانی و مراقبتهای پزشکی، حقی همگانی بوده و دولت مکلف است طبق قوانین از محل درآمدهای عمومی و درآمدهای حاصل از مشارکت مردم، خدمات و حمایتهای مالی فوق را برای یکایک افراد کشور تأمین کند. طبیعتا واکسیناسیون عمومی یکی از مصادیق خدمات بهداشتی و مراقبتهای پزشکی به شمار میرود، بنابراین دولت مکلف به فراهم کردن این خدمات است، بهویژه هنگامی که بیماری بار قابلتوجهی برای سلامت عمومی دارد. بند ۱۲ اصل ۳ قانون اساسی نیز ایجاد رفاه و رفع محرومیت در زمینههای تغذیه، مسکن، کار و بهداشت را وظیفه دولت میداند.
همچنین براساس قانون تشکیلات و وظایف وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، حفظ و ارتقای سلامت جامعه، پیشگیری و مبارزه با بیماریها، تنظیم و اجرای برنامههای بهداشت عمومی و توسعه برنامههای ایمنسازی و کنترل بیماریها وظیفه دولت است که صراحت بیشتری در مقابله با ویروسی نظیر اچ.پی.وی دارد. قانون احکام دائمی برنامههای توسعه کشور نیز دولت و وزارت بهداشت را به ارتقای سلامت جامعه، پیشگیری از بیماریها و کاهش عوامل خطر بیماریها مکلف کرده است.
همچنین سیاستهای کلی سلامت که توسط رهبر شهید انقلاب ابلاغ شده است، بر تقدم پیشگیری بر درمان، ارتقای سلامت و گسترش پوشش خدمات پیشگیرانه تأکید دارد که باز به موضوع واکسیناسیون اشاره میکند.
حسن یونسی، حقوقدان و وکیل دادگستری در این باره میگوید: سلامت و بهداشت عمومی، هم در قانون اساسی و هم در مقررات حقوق شهروندی بر دولت تکلیف شده و به طور کلی تأمین بهداشت و سلامت عمومی وظیفه دولت است.
وی میافزاید: در مورد واکسیناسیون، بحثی حقوقی در همه کشورها مطرح بوده که دولتها تا چه اندازهای مکلفند شهروندان را ملزم به واکسیناسیون کنند. برخی واکسنها از گذشته به شکلی غیرمستفیم الزامی شده و مثلا شرط ثبتنام مدارس بوده است. به جز آنها، از نظر حقوقی، اصلی در واکسیناسیون وجود دارد به نام تناسب، به این معنا که وقتی یک بیماری آنچنان برای جامعه خطرناک باشد که اگر افراد از درمان یا واکسیناسیون پرهیز کنند، به دیگران آسیب میزند، در این صورت واکسیناسیون الزامی خواهد بود.
این وکیل توضیح میدهد: در مورد ویروس ایدز و اچ.پی.وی که شیوع زیادتری پیدا کرده است، باید این مبحث باز و در مورد آن صحبت شود، اما مقدمه اصلی آن بهداشتی است و حقوقدانها نمیتوانند مستقلا نظر بدهند. یعنی موضوع باید در جامعه تشریح شود که در این زمینه اگر افراد بهداشت یا واکسیناسیون را رعایت نکنند، دیگران تهدید میشوند. این بحث پزشکی و اجتماعی است.
یونسی میگوید: بهطور کلی اخبار و اطلاعاتی که از اچ.پی.وی به دستمان میرسد، تأییدکننده همین است که اگر فرد مبتلا مسائلی را رعایت نکند، به دیگران آسیب میزند. شاید سرایت آن شبیه سرخک و فلج اطفال نباشد، ولی مطمئنا نسل جوان را تهدید میکند.
تکلیف دوم دولت
طبق آنچه در قانون به صراحت آمده، دولت مکلف به برقراری ساختاری برای کنترل ویروس اچ.پی.وی است و از آنجا که برای این ویروس واکسن وجود دارد، این تکلیف صراحت بیشتری پیدا میکند، اما با توجه به فقدان آمار دقیق، حتی اگر دولت نخواهد این واکسن را عمومی و رایگان کند، تکلیف دیگری صراحتا بر عهده دارد.
یونسی با بیان این مطلب توضیح میدهد: دولت بدون شک وظیفه آموزش و اطلاعرسانی در مورد گسترش این ویروس را دارد. آموزشهای لازم در مورد اچ.پی.وی حتما باید در مدرسه و دانشگاه به دانشآموزان و دانشجویان داده شود. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر میشود که بدانیم واکسن اچ.پی.وی در دوره تحصیل باید تزریق شود تا کارایی لازم را داشته باشد.
وی میافزاید: الزام دولت به آموزش و اطلاعرسانی در مورد بیماری، میتواند به سرعت در مجلس مطرح شده و مصوبه بگیرد.
این حقوقدان با اشاره به سن تزریق واکسن توضیح میدهد: در این سن، نوجوانان روابط خود را پنهان میکنند و تمایلی به دخالت بزرگترها ندارند و همه این موارد ضرورت عمومی شدن آموزش و فراگیر شدن واکسن را بیشتر نشان میدهد.
