وقتی صحبت از تحریم و فشارهای ژئوپلیتیک بر کشورهایی، چون ایران و روسیه میشود، افکار عمومی غالباً متوجه سیستم بانکی، سوئیفت یا توقیف نفتکشها در آبهای آزاد میشود. اما در لایههای عمیقترِ تجارت بینالملل، سلاح بسیار موثرتر و خاموشتری وجود دارد که نبض حملونقل دریایی جهان را در دست گرفته است: «صنعت بیمه و اتکایی پوشش ریسکهای دریایی».
بررسیهای تاریخی نشان میدهد ابزاری که امروز غرب از آن به عنوان اهرم فشار ژئوپلیتیک برای فلج کردن صادرات انرژی کشورها استفاده میکند، ریشهای چند هزار ساله دارد.
از لوحهای حمورابی تا انحصار کلوپهای غربی
در ۱۸ قرن پیش از میلاد، در بندهای قوانین حمورابی برای نخستینبار ساختاری قانونی برای جبران خسارتهای دریانوردی تعریف شد. در قوانین باستانی «روودس» در مدیترانه، اصل «تقسیم زیان مشترک» شکل گرفت؛ قاعدهای که میگفت اگر برای نجات یک کشتی در طوفان، بخشی از بار به دریا ریخته شد، تمامی صاحبان کالا و مالک کشتی باید خسارت آن را متناسباً جبران کنند.
با ممنوعیت «وامهای دریایی» توسط کلیسا در سده سیزدهم میلادی، تجار اروپایی فرمولهای نوین «مشارکت» و «صندوقهای ریسک» را پایهگذاری کردند. اما نقطه عطف اصلی در قرن هفدهم و در «کافه شعر و گپوزفتِ ادوارد لویدز» در لندن رخ داد. در این کافه، کاپیتانها، تجار و سرمایهداران بریتانیایی گردهم میآمدند تا اخبار سفرها را مبادله کنند و در ازای دریافت حق بیمه (Premium)، خسارت احتمالی غرق شدن یا حمله دزدان دریایی را تضمین نمایند.
از همان کافه ساده، امپراتوری عظیم «لویدز لندن» (Lloyd's of London) و کلوپهای حمایت و غرامت (P&I Clubs) متولد شدند؛ نهادهایی که امروزه بیش از ۹۰ درصد از کل ناوگان تجاری جهان را زیر پوشش خود دارند و مرکز ثقل آنها کماکان در لندن و پایتختهای اروپایی قرار دارد.
تبدیل ابزار ایمنی به سلاح تحریم
هدف اولیه بیمه دریایی، تقسیم ریسک و توسعه تجارت بود؛ اما در دنیای یکجانبهگرای امروزی، انحصار غرب بر کلوپهای P&I به ابزاری برای ابطال پوشش بیمهای نفتکشها و کشتیهای حامل کالاهای ایران و روسیه تبدیل شده است. بدون داشتن بیمه معتبر، هیچ بندر بینالمللی اجازه پهلوگیری به کشتیها را نمیدهد و عبور از آبراههای استراتژیک (مانند کانال سوئز یا تنگهها) رسماً غیرممکن یا پرریسک میشود.
تجربه مسکو در شکلدهی به «ناوگان سایه» و ایجاد شرکتهای بیمه اتکایی ملی برای دور زدن انحصار لویدز لندن، دقیقاً بازخوانی همان متدهای تاریخی برای شکستن انحصاری است که از کافههای قرن هفدهم انگلستان آغاز شد و امروزه شریانهای انرژی جهان را هدف گرفته است.
