خوداستعماریِ زبانی و بحران هویت

آرمان امروز : در سال‌های اخیر، پدیده‌ای آشکار اما کم‌تحلیل در فضای حقیقی و مجازی ایران رخ نموده است: از تابلوهای ورودی بسیاری از شهرها که نام شهر را به انگلیسی و برجسته‌تر از فارسی نشان می‌دهند تا صفحات مجازی مقامات که متن اصلی را به انگلیسی می‌نویسند و فارسی را به حاشیه می‌رانند. این رفتارِ به‌ظاهر ساده، در جامعه‌شناسی زبان، مصداق بارز «خودتحریمی نمادین» و بازتولید «سرمایه زبانیِ» بیگانه است. از منظر نظریه «سلطه نمادین» پیر بوردیو، انتخاب زبان، هرگز خنثی نیست؛ بلکه نوعی «بازتولید روابط قدرت» است. وقتی یک مقام ایرانی، زبان فارسی را برای سخن گفتن با مردم خود کنار می‌گذارد و به انگلیسی متوسل می‌شود، عملاً «زبان مادری» را به عنوان «سرمایه‌ای کم ارزش» طبقه‌بندی کرده و به «خشونت نمادین» علیه هویت جمعی دامن می‌زند. این در حالی است که در کشورهای دیگر همچون فرانسه، آلمان، ژاپن, ایتالیا و اکراین زبان ملی با افتخار در صدرِ عمده ارتباطات رسمی و مجازی قرار دارد و ترجمه انگلیسی، تنها یک «ضمیمه» است، نه «متن اصلی». از منظر زبان‌شناسی شناختی و بر اساس فرضیه «نسبیت زبانی» (ساپیر و وورف)، زبان تنها ابزار ارتباط نیست؛ بلکه «قالب تفکر» و «ساختاردهنده واقعیت» است. وقتی زبانی در فضای عمومی تضعیف شود، مفاهیم، استعاره‌ها و شیوه‌های اندیشیدنِ مرتبط با آن نیز به حاشیه رانده می‌شوند. از سوی دیگر، بر اساس نظریه «گفتمان» میشل فوکو، هر زبانی، یک «نظام حقیقت» تولید می‌کند. گفتمان انگلیسی‌محور در فضای عمومی ایران، به تدریج «حقیقتِ جهانی» را بر «حقیقتِ بومی» ترجیح می‌دهد و باعث می‌شود که مفاهیم عمیقِ فرهنگ ایرانی – از عرفان تا ادب – در فضای مجازی، به مثابه مفاهیمی «غیرجدّی» یا «محلی» انگاشته شوند. این فرایند، چیزی جز «استعمار گفتمانی» نیست که از طریق «اقناعِ نمادین» و «خودسانسوریِ» گویندگان صورت می گیرد. در جامعه‌شناسی ارتباطات، زبان مهم‌ترین ابزار «سرمایه‌سازی اجتماعی» است. رابرت پاتنام در نظریه «سرمایه اجتماعی» نشان می‌دهد که اعتماد و مشارکت مدنی، در گرو «ارتباطات متقارن» شکل می‌گیرد. از منظر نظریه «کنش ارتباطی» یورگن هابرماس، فضای عمومیِ سالم، جایی است که همه مشارکت‌کنندگان، امکان «فهم متقابل» داشته باشند. اما انگلیسی‌نویسیِ بدون ترجمه، این فضا را به «انجمنی نخبگانی» تبدیل می‌کند که با اصول «دموکراسی ارتباطی» در تضاد است و به تدریج سرمایه اجتماعی را تحلیل می‌برد، چون مردم احساس می‌کنند «حرف‌شان شنیده نمی‌شود» و «مسئولان با آنها هم‌زبان نیستند». این پدیده، فراتر از فضای مجازی و در کالبد شهرها نیز نهادینه شده است. در تابلوهای ورودی بسیاری از شهرهای ایران، نام انگلیسیِ شهر با فونت درشت‌تر، برجسته‌تر و در موقعیت بالاتری نسبت به نام فارسی آن نوشته شده است. از منظر نشانه‌شناسی، بر اساس نظریه «دلالت‌های ضمنی» (Connotation) رولان بارت، هر نشانه‌ای (در اینجا یک تابلو) علاوه بر معنای صریح (نام شهر)، دارای «لایه‌های معناییِ پنهان» است. این آرایش فضاییِ تابلوها، معنایِ ضمنیِ آشکاری را منتقل می‌کند: «زبان بیگانه، بزرگ‌تر و مهم‌تر است؛ زبان خودی، کوچک‌تر و حاشیه‌ای‌تر». این «فضاسازی نشانه‌ای» باعث می‌شود که حس «حقارت مکانی» و «خودکم‌بینی هویتی» در ناخودآگاه جمعی نهادینه شود. در علوم سیاسی، رفتار زبانیِ کارگزاران سیاسی، بازتابی از «نگاه به شرق یا غرب»و «سیاست هویتی» آنهاست. بر اساس نظریه «وابستگی» (دوسنتوس و مکتب کارائیب)، جوامع پیرامونی غالباً دچار «انگ عقب‌ماندگی» شده و سعی می‌کنند با تقلیدِ نشانه‌های مرکز (غرب)، کمبودهای خود را جبران کنند. اما در عصر «قدرت نرم» (جوزف نای)، هویت مستقل و اصیل، منبع اصلی قدرت و نفوذ بین‌المللی محسوب می‌شود. یک مقام ایرانی، اگر به فارسی در اینستاگرام بنویسد و ترجمه انگلیسی را در پایین پست قرار دهد، نه تنها «جهانی‌تر» حرف زده، بلکه «مؤدبانه‌تر» و «مقتدرانه‌تر» عمل کرده است. بنابراین, شکاف میان زبان رسمیِ یک کشور و زبانِ منتخبِ نخبگانِ آن، نه یک مسئله «سلیقه‌ای»، بلکه یک «بحران هویتی» و «شکستِ ارتباطیِ» راهبردی است که پیامدهایی چون: کاهش سرمایه اجتماعی، تضعیفِ هویتِ ملی، تشدید شکاف طبقاتی و تداومِ نگاه استعماریِ درونی را به دنبال دارد. آنچه ایران در این زمینه نیاز دارد، تدوین یک «سیاست زبانیِ» روشن در فضای مجازی و عمومی می باشد؛ سیاستی که بر اساس آن، زبان فارسی به عنوان «زبان اصلیِ ارتباط»، «زبانِ اندیشه» و «نمادِ حاکمیت» در تمامی عرصه‌های رسمی، اداری، شهری و رسانه‌ای، در صدر قرار گیرد تا این توصیه فرهنگیِ ساده، یک «ضرورتِ جامعه‌شناختی» و «اقدامِ راهبردی» برای بقای هویت جمعی تلقی گردد. همان‌طور که فردوسی بزرگ بیان داشتند: «زبان پارسی، زنده‌کننده این ملت است» و امروز، این زنده‌ماندن، بیش از هر زمان دیگری به «عزمِ نمادینِ» نخبگان و مقامات وابسته است.