سجاد عطازاده
آرمان امروز : یک مفهوم مهم در اندیشه لاکان، فانتزی است. فانتزی در اینجا به معنای خیالپردازی نیست، بلکه چارچوبی است که به کنش سیاسی معنا میدهد. در گفتمان جمهوری اسلامی، یکی از فانتزیهای محوری، تصور جهانی است که در آن سلطه قدرتهای بزرگ کاهش یافته و ملتهای مستقل امکان ایفای نقش فعالتری پیدا کردهاند.
در این چارچوب، گذار از نظم تکقطبی و ظهور قدرتهای نوظهور به عنوان نشانههایی از تحقق تدریجی این چشمانداز تفسیر میشود. مفاهیمی نظیر «جهان چندقطبی»، «نگاه به شرق»، «همکاری جنوب جهانی» و «نظم پساغربی» را میتوان اجزای این فانتزی سیاسی دانست.
اهمیت این مفاهیم صرفاً در کارکردهای عملی آنها نیست، بلکه در تواناییشان برای ارائه روایتی معنادار از جایگاه ایران در جهان نهفته است.
یکی از مهمترین مفاهیم ادبیات جدید لاکانی در روابط بینالملل، امنیت هستی شناختی است. مطابق این رویکرد، دولتها تنها به دنبال امنیت فیزیکی نیستند؛ آنها به ثبات هویتی نیز نیاز دارند.
در طول بیش از چهار دهه گذشته، تقابل با آمریکا به یکی از مؤلفههای هویت سیاسی جمهوری اسلامی تبدیل شده است. اما در سوی مقابل نیز ایران در بسیاری از روایتهای سیاست خارجی آمریکا به عنوان یکی از نمادهای مقاومت در برابر نظم آمریکامحور تعریف شده است.
این وضعیت موجب شده است که هر دو طرف تا حدی در آینه یکدیگر خود را تعریف کنند. در نتیجه، حتی زمانی که زمینههایی برای همکاری ایجاد شده، ساختارهای هویتی موجود مانع از شکلگیری اعتماد پایدار شدهاند. در چنین شرایطی، منازعه صرفاً نتیجه اختلاف منافع نیست، بلکه محصول تثبیت روایتهایی است که در آنها طرف مقابل نقشی اساسی در تعریف هویت «خود» ایفا میکند.
روابط جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده را نمیتوان صرفاً با مفاهیم سنتی روابط بینالملل توضیح داد. بخش مهمی از پایداری این منازعه به عوامل نمادین، هویتی و روانی مربوط میشود که در تحلیلهای متعارف کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند.
رویکرد لاکانی نشان میدهد که در پس بسیاری از منازعات ژئوپلیتیکی، پرسشهایی عمیقتر درباره منزلت، بهرسمیتشناسی، حافظه تاریخی و امنیت هویتی نهفته است. از این منظر، جمهوری اسلامی ایران را میتوان بازیگری دانست که در کنار پیگیری منافع مادی، در جستوجوی تثبیت جایگاه خود به عنوان یک قدرت مستقل و صاحب حق در نظام بینالملل نیز هست.
درک این بعد هویتی نه تنها برای فهم سیاست خارجی ایران ضروری است، بلکه میتواند به تبیین چرایی تداوم یکی از پیچیدهترین و ماندگارترین منازعات سیاست بینالملل معاصر نیز کمک کند.
