آرمان امروز : تجربه اقتصاد ایران و بسیاری از کشورها نشان میدهد که پاسخ این پرسش منفی است.
تنها زمانی به نتیجه میرسند که در محیطی با ثبات، قابل پیشبینی و مبتنی بر قواعد پایدار اجرا شوند. در اقتصادی که سیاستها به طور مداوم تغییر میکنند، مقررات دائماً دستخوش بازنگری هستند و فعالان اقتصادی نمیتوانند آینده را با اطمینان نسبی پیشبینی کنند، حتی بهترین برنامههای اصلاحی نیز با دشواری رو به رو خواهند شد. ثبات و پیشبینیپذیری، یکی از مهمترین سرمایههای هر اقتصاد است؛ سرمایهای که در آمارهای رسمی دیده نمیشود، اما نبود آن آثار خود را در همه بخشهای اقتصاد نشان میدهد. سرمایهگذار، تولیدکننده، صادرکننده، بانک، خانوار و حتی خود دولت، همگی تصمیمهای خود را بر اساس انتظاراتی که از آینده دارند تنظیم میکنند. هر اندازه این انتظارات باثباتتر باشد، افق تصمیمگیری نیز بلندتر خواهد شد. برعکس، هنگامی که آینده نامطمئن باشد، رفتار اقتصادی نیز کوتاهمدت میشود. سرمایهگذاریهای مولد جای خود را به فعالیتهای زودبازده یا سفتهبازانه میدهند، بنگاهها از اجرای طرحهای توسعهای خودداری میکنند، خانوارها برای حفظ ارزش داراییهای خود به بازارهای غیرمولد روی میآورند و هزینه تأمین مالی افزایش مییابد. به همین دلیل است که اقتصاددانان، ثبات را نه یک هدف فرعی، بلکه یکی از پیش شرط های رشد اقتصادی پایدار میدانند. متأسفانه، تجربه اقتصاد ایران طی دهههای گذشته نشان میدهد که بیثباتی به یکی از ویژگیهای مزمن فضای کسب و کار تبدیل شده است. تغییرات مکرر مقررات، نوسانات شدید متغیرهای کلان، تغییر جهت سیاستها، تصمیمهای مقطعی و بعضاً متناقض و نبود افق روشن برای فعالان اقتصادی، محیطی ایجاد کرده است که در آن برنامهریزی بلندمدت با دشواری فراوان همراه است. در چنین فضایی، حتی سیاستهای درست نیز ممکن است نتایج مورد انتظار را به همراه نداشته باشند؛ زیرا اجرای موفق آنها نیازمند اعتماد و اطمینان فعالان اقتصادی است. یکی از مهمترین تفاوتهای اقتصادهای موفق با اقتصادهای گرفتار بیثباتی، در همین نکته نهفته است. در اقتصادهای موفق، فعال اقتصادی بیش از آنکه نگران تغییر ناگهانی قواعد بازی باشد، بر افزایش بهرهوری، نوآوری و رقابت تمرکز میکند. اما در اقتصادهای بیثبات، بخش قابل توجهی از انرژی و منابع بنگاهها صرف سازگاری با تغییرات پیشبینینشده و مدیریت ریسکهای ناشی از سیاستگذاری های مقطعی میشود.
بنابراین، هزینه بیثباتی تنها به افزایش تورم یا نوسان نرخ ارز محدود نمیشود؛ بلکه کاهش سرمایهگذاری، افت بهرهوری، مهاجرت سرمایه، کاهش انگیزه کارآفرینی و تضعیف اعتماد عمومی نیز از پیامدهای آن است. از این منظر، شاید بتوان گفت که مهمترین وظیفه نظام حکمرانی اقتصادی، ایجاد محیطی باشد که فعالان اقتصادی بتوانند با اطمینان نسبی بیشتری برای آینده تصمیم بگیرند. این اطمینان، بیش از هر چیز، به ثبات در سیاستگذاری، پایبندی به قواعد اعلامشده و پرهیز از تصمیمهای ناگهانی وابسته است. اما پرسش اساسی این است که منشأ این بیثباتی چیست؟ آیا بیثباتی صرفاً نتیجه شوکهای بیرونی و تحولات بینالمللی است، یا بخشی از آن به ساختار تصمیمگیری و حکمرانی اقتصادی در داخل کشور بازمیگردد؟
به باور نگارنده، اگرچه عوامل بیرونی بیتردید بر اقتصاد ایران اثرگذار بودهاند، اما بخش مهمی از بیثباتیهای مزمن اقتصاد ایران، ریشه در نحوه حکمرانی اقتصادی دارد. زمانی که سیاستهای مالی، پولی، ارزی و تجاری در چارچوب یک راهبرد مشترک و بلندمدت هماهنگ نباشند، بیثباتی به پدیدهای دائمی تبدیل میشود. از همین رو، برای دستیابی به رشد پایدار، صرف تدوین برنامههای اصلاحی کافی نیست؛ بلکه باید نهادهایی ایجاد شوند که ثبات قواعد بازی را تضمین کنند و اجازه ندهند تغییر دولتها، مدیران یا شرایط کوتاهمدت، مسیر اصلی سیاستهای اقتصادی را دستخوش تغییرات مکرر کند. یکی از مهمترین عوامل ایجاد این بیثباتی، سلطه سیاستهای مالی بر سیاست پولی، تضعیف استقلال نهادهای اقتصادی و غلبه تصمیمهای کوتاهمدت بر ملاحظات بلندمدت است؛ عواملی که اگر اصلاح نشوند، دستیابی به پیشبینیپذیری و رشد پایدار دشوار خواهد بود. با این فرض که پیشبینیپذیری یکی از مهمترین سرمایههای هر اقتصاد است، باید پرسید این سرمایه چگونه ایجاد میشود و چرا در برخی اقتصادها پایدار میماند، اما در برخی دیگر به سرعت از میان میرود؟
پاسخ را باید در کیفیت نهادهای اقتصادی و نحوه حکمرانی آنها جست و جو کرد.
ثبات اقتصادی تنها به معنای پایین بودن نرخ تورم یا کاهش نوسانات بازار ارز نیست. ثبات، یعنی فعال اقتصادی بتواند با اطمینان نسبی قواعد بازی را برای چند سال آینده پیشبینی کند؛ سرمایهگذار بداند که تصمیم امروز او، فردا با تغییر ناگهانی سیاستها بیاثر نخواهد شد؛ تولیدکننده بتواند برنامه توسعه خود را بر پایه مقرراتی نسبتاً پایدار تنظیم کند و خانوار نیز نسبت به آینده قدرت خرید و ارزش داراییهای خود اطمینان بیشتری داشته باشد./خبرآنلاین
