آرمان امروز : از اول فروردین تا ۳۰ تیر ۱۴۰۵ و طی ۱۲۳ روز، هشت زمینلرزه با بزرگای بیش از ۳ در استان تهران ثبت شده است. مهمترین این رخدادها شامل زمینلرزه ۲۲ اردیبهشت با بزرگای ۴.۶ در پردیس، زمینلرزه ۲۲ خرداد با بزرگای ۳.۱ در شمال پردیس و زمینلرزه ۱۰ تیر با بزرگای ۳.۳ در پاکدشت بودهاند. حال این پرسش مطرح است که آیا این زمینلرزهها نشانهای از افزایش احتمال وقوع یک زمینلرزه بزرگ در محدوده تهران هستند؟. وقوع زمین لرزههای بزرگ در جنوب البرز، از نظر زمینساختی، قابل انتظار است. نوار البرز سالانه حدود ۵ تا ۸ میلیمتر کوتاهشدگی افقی را تجربه میکند و حرکتهای جانبی در امتداد گسلهای اصلی این منطقه، بهویژه در مجاورت کلانشهر تهران، همچنان ادامه دارد.
گسل مشا، سامانهای امتدادلغز مورب چپگرد به طول بیش از ۲۰۰ کیلومتر است که در محل روستای کلان، گسل شمال تهران را قطع میکند. این سامانه از سه قطعه تشکیل شده است؛ قطعه شرقی از فیروزکوه تا کلان، قطعه مرکزی از کلان تا شهرستانک و قطعه غربی از شمال شهرستانک تا زیاران در استان البرز. زمینلرزه تاریخی سال ۱۸۳۰ با بزرگای برآوردی ۷ و همچنین زمینلرزه ۵.۱ ریشتری سال ۲۰۲۰، هر دو به قطعه شرقی گسل مشا مربوط بودند و تهران را به لرزه درآوردند. همچنین زلزله تاریخی سال ۸۶۴ میلادی شهر ری را ویران کرد. در چنین شرایطی، وجود رسوبات آبرفتی نرم در تهران، خطر تشدید جنبش زمین را افزایش میدهد. در جنوبشرق تهران نیز گسلهای پارچین و ایوانکی که راندگیهای چپگرد هستند، مناطق صنعتی جنوب شرق پایتخت را تهدید میکنند. در ادامه غربی سامانه گسله شمال تهران نیز سامانههای ماهدشت ـ جنوب کرج، اشتهارد و بویینزهرا قرار دارند که گسلهایی فشاری ـ امتدادلغز و عمدتاً چپگرد هستند. زمینلرزه تاریخی سال ۱۱۷۰ میلادی و زلزله بویین زهرا در سال ۱۹۶۲ (۱۳۴۱) نیز به این سامانه مربوط بودهاند. روستای کلان لواسان، محل تقاطع گسل مشا و گسل شمال تهران، بهعنوان یک گره ساختاری عمل میکند. در چنین شرایطی، گسیختگی یا لغزش روی یکی از این گسلها میتواند شرایط تنش در گسلهای اطراف را تغییر دهد و احتمال فعال شدن آنها را افزایش دهد.
از سوی دیگر، سامانه گرمابی و ماگمایی فعال کوه دماوند نیز بر رفتار بخش شرقی و مرکزی گسل مشا اثرگذار است. تزریق سیالات گرمابی، مقاومت اصطکاکی این بخش از گسل را کاهش میدهد و میتواند موجب افزایش ریزلرزهها و در نتیجه افزایش احتمال وقوع زمینلرزههای اصلی شود. گسیختگی قطعه شرقی یا مرکزی گسل مشا میتواند به تحریک و فعالسازی گسل شمال تهران بینجامد. اگر گسیختگی بزرگی در امتداد قطعه شرقی گسل مشا به سمت غرب پیشروی کند، فشار و تنش قابل توجهی به قطعات شرقی و مرکزی گسل شمال تهران منتقل خواهد شد. این جابهجایی امتدادلغز، تنش فشاری را کاهش میدهد و با ایجاد شرایط مناسب برای باز شدن سطح گسل، اصطکاک لازم برای حرکت گسل کاهش یافته و احتمال فعال شدن گسل شمال تهران افزایش مییابد. در مقابل، گسیختگی در گسل شمال تهران نیز میتواند گسل مشا را تحریک کند.
پایشهای ریزلرزهای پس از زمینلرزه اردیبهشت ۱۳۹۹ مشا – دماوند، مهاجرت سریع تنش به سمت شاخه انتهایی شرقی گسل شمال تهران را نشان داد. این موضوع بیانگر بارگذاری تنش طی شش سال اخیر است و زمینلرزههای دماوند – پردیس در فاصله فروردین تا تیر ۱۴۰۵ را نیز میتوان ادامه همین روند دانست.
کوه دماوند، یک آتشفشان چینهای عظیم کواترنری، تنها حدود ۱۵ تا ۲۰ کیلومتر با گسل مشا فاصله دارد. سامانه ماگمایی و هیدروترمال فعال زیر این آتشفشان، از طریق مهاجرت سیالات، تغییر فشار منفذی و کاهش اصطکاک حرارتی – شیمیایی، وضعیت مکانیکی قطعات شرقی و مرکزی گسل مشا را تغییر میدهد. در واقع، بارگذاری و کاهش تنش موثر، مهمترین سازوکاری است که سامانه هیدروترمال (سامانه آبهای داغ زیرزمینی) زیر دماوند از طریق آن، احتمال لغزش در امتداد گسل مشا را افزایش میدهد. محفظههای ماگمایی در عمق ۸ تا ۱۴ کیلومتری زیر دماوند، بهطور مداوم گازهای فرّار آزاد میکنند. این سیالات پرفشار از طریق شبکه شکستگیها به منطقه بسیار نفوذپذیر گسل مشا مهاجرت میکنند. با تجمع این سیالات در هستههای کم نفوذ گسل، فشار منفذی تا نزدیکی فشار تعادل سنگ افزایش مییابد. در نتیجه، تنش موثر کاهش پیدا میکند و برای فعال شدن دوباره گسل، تغییر شکل کمتری مورد نیاز خواهد بود. به بیان دیگر، گسل در تنشهایی کمتر از شرایط عادی نیز میتواند دچار لغزش شود.
توده ماگمایی دماوند عمدتا در عمق ۸ تا ۱۴ کیلومتری فعال است و کانون زمینلرزه سال ۲۰۲۰ نیز با ژرفای حدود ۱۲ کیلومتر، روی گسل مشا و درست در مرز این ناهنجاری گرمابی قرار داشت. همچنین مقادیر بالای ضریب لرزهخیزی در بخش شرقی گسل مشا، در مجاورت دماوند (حدود ۱.۲ تا ۱.۴)، بهعنوان نشانهای از ریزلرزههای ناشی از سیال و میدانهای فشار بالای سیال منفذی شناخته میشود.فشار منفذی بالا میتواند تنش فشاری وارد بر پهنه گسل مشا را تا حد زیادی خنثی کند، قفلشدگی گسل را کاهش دهد و زمینه شکست آن را در تنشهای زمینساختی پایینتر فراهم کند. همچنین پالسهای انتشار سیال با حرکت در امتداد مناطق ضعیف گسل، موجب مهاجرت لرزهخیزی گذرا شده و میتوانند بخشهای مجاور، از جمله گسل شمال تهران، را نیز تحریک کنند.
