محمد صادق جوادی حصار
آرمان امروز : تحولات ناشی از جنگ ۴۰ روزه، نگاه بسیاری از ناظران را به بازتعریف مؤلفههای قدرت در خاورمیانه معطوف کرده است. بررسیهای کارشناسی نشان میدهد در کنار تغییر الگوهای جنگ، نقش فناوریهای نوین، همبستگی ملی، مدیریت داخلی و بهرهگیری از ظرفیتهای راهبردی، بیش از گذشته در تعیین موازنه قدرت و افزایش تابآوری کشورها اهمیت یافته است.
تحولات امنیتی اخیر در منطقه و تجربه جنگ ۴۰ روزه، بار دیگر نشان داد که معادلات قدرت در محیط راهبردی خاورمیانه با سرعت در حال تغییر است. در شرایطی که شیوههای سنتی نبرد به تدریج جای خود را به الگوهای ترکیبی و فناوریمحور میدهند، نقش ابزارهای هوشمند، انسجام ملی و بهرهگیری از ظرفیتهای ژئوپلیتیکی بیش از هر زمان دیگری در کانون توجه تحلیلگران قرار گرفته است. بسیاری از ارزیابیها بر این نکته تأکید دارند که در فضای جدید، تنها برخورداری از تجهیزات سنگین و پرهزینه تعیینکننده نیست، بلکه نحوه استفاده از فناوریهای نوین، مدیریت داخلی و توان حفظ همبستگی اجتماعی نیز به عناصر اصلی قدرت تبدیل شدهاند.
در بررسی پیامدهای جنگ اخیر، یکی از موضوعاتی که بیش از همه مورد توجه قرار گرفته، تغییر ماهیت میدان نبرد است. کارشناسان معتقدند درگیریهای جدید نشان دادهاند که تجهیزات هوشمند با هزینه پایین اما کارایی بالا، میتوانند تأثیری همتراز یا حتی فراتر از سامانههای گرانقیمت نظامی داشته باشند. در همین چارچوب، توان پهپادی ایران بهعنوان یکی از مؤلفههای مهم قدرت دفاعی، در بسیاری از تحلیلها جایگاه ویژهای یافته و حتی در برخی مراکز مطالعاتی غربی نیز عملکرد و قابلیتهای این حوزه مورد ارزیابی قرار گرفته است.
به باور ناظران، تجربه جنگهای اخیر بسیاری از کشورها را به بازنگری در دکترینهای دفاعی و شیوه تخصیص منابع نظامی سوق داده است. این ارزیابیها بیانگر آن است که حفظ برتری در میدان نبرد دیگر صرفاً به افزایش هزینههای نظامی یا خرید تجهیزات سنگین وابسته نیست، بلکه تلفیق فناوری، چابکی عملیاتی و استفاده از ابزارهای نوین میتواند نقش تعیینکنندهتری در موفقیت عملیاتها داشته باشد.
در عرصه داخلی نیز نحوه مدیریت کشور در دوران جنگ، یکی از محورهای مهم تحلیلها بوده است. هماهنگی میان دستگاههای اجرایی، پیگیری مواضع سیاسی و حقوقی در مجامع بینالمللی، تلاش برای کنترل نسبی بازار، رسیدگی به نیازهای معیشتی جامعه و تأمین پشتیبانی مورد نیاز نیروهای مسلح، از جمله اقداماتی است که در ارزیابیها بهعنوان بخشی از ظرفیت مدیریت داخلی مورد اشاره قرار میگیرد. از نگاه برخی تحلیلگران، همزمانی مدیریت جبهه دیپلماسی و پشتیبانی داخلی، یکی از عوامل حفظ ثبات کشور در شرایط بحرانی بوده است.
در کنار این موضوع، نقش سرمایه اجتماعی نیز در بسیاری از تحلیلها برجسته شده است. ارزیابیها نشان میدهد برخلاف تصور اولیه طرف مقابل که بر تشدید شکافهای داخلی و کاهش حمایت عمومی حساب باز کرده بود، حملات خارجی نتیجه معکوس به همراه داشت و موجب افزایش همبستگی اجتماعی و تقویت احساس مسئولیت عمومی در دفاع از کشور شد. همراهی مردم، نیروهای مسلح و مسئولان در این دوره، از دید بسیاری از ناظران یکی از مهمترین عوامل ناکامی اهداف طراحیشده علیه کشور محسوب میشود.
همزمان، جایگاه ژئوپلیتیکی تنگه هرمز نیز بار دیگر در مرکز توجه محافل سیاسی و راهبردی قرار گرفته است. برخی کارشناسان معتقدند اهمیت این گذرگاه فراتر از یک مسیر انتقال انرژی است و ظرفیت آن میتواند بهعنوان یکی از ابزارهای اثرگذار در تعاملات منطقهای و بینالمللی مورد استفاده قرار گیرد. از این منظر، بهرهگیری هوشمندانه از موقعیت ژئوپلیتیکی کشور، بخشی از راهبرد افزایش قدرت چانهزنی در معادلات منطقهای تلقی میشود.
در بخش اقتصادی نیز توسعه همکاری با کشورهای همسایه و تعمیق روابط منطقهای، یکی از مهمترین راهبردهای پیشنهادی برای کاهش فشارهای اقتصادی عنوان شده است. گسترش تجارت با بازارهای پیرامونی، استفاده از ظرفیت کریدورهای ترانزیتی و تقویت پیوندهای اقتصادی با کشورهای منطقه، از جمله اقداماتی است که میتواند به افزایش تابآوری اقتصاد و کاهش آسیبپذیری در برابر فشارهای خارجی کمک کند.
از سوی دیگر، برخی ناظران، مواضع اخیر مقامهای آمریکایی و تحرکات رسانهای همسو با آن را در چارچوب جنگ روانی تحلیل میکنند. به اعتقاد آنان، این اقدامات با هدف بازسازی تصویر بازدارندگی، مدیریت افکار عمومی و تقویت جایگاه آمریکا در معادلات منطقه خلیج فارس دنبال میشود و بخشی از رقابت سیاسی و رسانهای موجود در منطقه را تشکیل میدهد.
