آرمان امروز : روز پنجشنبه، اول مرداد ۱۴۰۵، برای شرکت در دورهمی ماهانه دوستان دوران کودکی و نوجوانیام که اکنون همگی از مرز ۷۰ سالگی گذشتهایم، از کرج با قطار مترو عازم تهران شدم. پس از تعویض قطار در ایستگاه ارم سبز و سوار شدن به قطار دیگری با مقصد نهایی شهید کلاهدوز، هنگام پیاده شدن در ایستگاه میدان فردوسی، مشاهده کردم دو نوجوان با دو دستگاه دوچرخه مقابل درِ واگن ایستادهاند و منتظر ورود به قطار هستند. با توقف قطار، آنها همراه دوچرخههای خود وارد واگن شدند. از دیدن این صحنه تعجب کردم. در مسیر خروج از مترو، با یکی دیگر از مسافرانی که او نیز شاهد این اتفاق بود، همصحبت شدم و از او پرسیدم: «چگونه اجازه دادهاند این دو نوجوان با دوچرخه وارد مترو شوند؟» سپس اضافه کردم: «اگر این رفتار بهتدریج رایج و عادی شود، در ساعات اوج تردد مترو چه وضعیتی به وجود خواهد آمد؟»
همچنین گفتم: «احتمالاً زمانی که این رفتار به دلیل تکرار، به یک هنجار تبدیل شد، مسئولان تصمیم خواهند گرفت از ادامه آن جلوگیری کنند؛ اما در آن زمان، این اقدام با نارضایتی عمومی همراه خواهد شد.» همراه من نیز با این دیدگاه موافق بود و حدس میزد که شاید به دلیل شرایط جنگی، چنین چشمپوشیای صورت گرفته باشد. مشاهده این وضعیت، مرا به یاد یکی از اصول مهم پیشگیری از انحراف، بزهکاری و جرم در آسیبشناسی اجتماعی انداخت؛ اصلی که میگوید: «همه انحرافات بزرگ، روزی از یک انحراف کوچک آغاز شدهاند.» این موضوع، نظریه مشهور «پنجره شکسته» را نیز به ذهنم آورد. در سال ۱۹۸۲، دو جرمشناس آمریکایی، جیمز کیو. ویلسون و جرج ال. کلینگ، در مقالهای مطرح کردند که مشاهده آثار ظاهری بینظمی و تخلف در جامعه، اگر بدون واکنش رها شود، میتواند به گسترش بینظمی و حتی افزایش جرم و جنایت بینجامد. این صحنه همچنین، بر اساس سازوکار «تداعی معانی» که یکی از مفاهیم نظریه یادگیری در روانشناسی است، خاطرهای تاریخی را برایم زنده کرد. نقل شده است که در جریان جنگ جهانی دوم، وینستون چرچیل، نخستوزیر وقت انگلستان، برای حضور در جلسهای مهم در حال حرکت بود. راننده او برای رساندن نخستوزیر به موقع، مرتکب تخلف رانندگی شد، اما مأمور پلیس بدون توجه به جایگاه سرنشین خودرو، آن را متوقف و راننده را جریمه کرد. چرچیل نهتنها از این اقدام ناراحت نشد، بلکه عملکرد آن مأمور را ستود و حتی از مقام مافوق او درخواست کرد که این پلیس تشویق شود. او این رفتار را یکی از نشانههای حاکمیت قانون دانست و تأکید کرد که حتی در شرایط جنگی نیز اداره جامعه باید بر پایه قانون استوار باشد. بر این اساس، حکومت پدیدهای زمینی است و یکی از مهمترین ابزارهای آن، بهرهگیری از دانش مدیریت جامعه و یافتههای علمی و پژوهشی است. از همین رو، لازم است از بروز هرگونه انحراف اجتماعی، هرچند کوچک، در همان مراحل اولیه پیشگیری شود؛ چراکه بیتوجهی به تخلفات خرد، میتواند زمینهساز شکلگیری آسیبهای بزرگتر در آینده باشد.
*روان شناس اجتماعی Ph.D
