زهره فراهانی: خلیج فارس بار دیگر وارد چرخهای از ابهام و تنش شده است؛ چرخهای که در آن دیپلماسی و میدان، همزمان پیش میروند، اما الزاما به یک مقصد نمیرسند. شامگاه گذشته، در شرایطی که رایزنیهای ایران و عمان درباره تنگه هرمز ادامه داشت و تا ساعات ابتدایی صبح روایت رسمی روشنی از سرنوشت این گفتوگوها منتشر نشده بود، مجموعهای از تحولات میدانی، فضای امنیتی منطقه را وارد مرحلهای تازه کرد.
انتشار خبرهایی درباره رد پیشنهاد عمان از سوی ایران، همزمان با افزایش تحرکات نظامی، نشان داد پرونده تنگه هرمز همچنان یکی از مهمترین گرههای ژئوپلیتیکی غرب آسیا باقی مانده است. همزمان، حضور دونالد ترامپ، بنیامین نتانیاهو و ولودیمیر زلنسکی در آمریکا و رایزنیهای فشرده میان آنها، در کنار تشدید ادبیات تهدیدآمیز واشینگتن، نگاهها را به سمت آرایش تازه بازیگران منطقهای و فرامنطقهای معطوف کرد. در فاصلهای کوتاه، گزارشهایی از تحولات نظامی در منطقه منتشر شد؛ تحولاتی که در کنار ادامه حملات در آبراههای جنوبی و افزایش تحرکات امنیتی، بار دیگر احتمال ورود منطقه به دور تازهای از تنش را پررنگ کرده است. در چنین شرایطی، تنگه هرمز دیگر تنها یک گذرگاه راهبردی انرژی نیست؛ این آبراه به نقطه تلاقی دیپلماسی، بازدارندگی و رقابت قدرتها تبدیل شده است. هر تحول پیرامون آن، تنها بر امنیت کشتیرانی یا بازار نفت اثر نمیگذارد، بلکه میتواند معادلات سیاسی و امنیتی منطقه را نیز دستخوش تغییر کند. به همین دلیل، هر خبر از میز مذاکره، همزمان در میدان نیز معنا پیدا میکند و هر تحول میدانی، بر آینده گفتوگوها سایه میاندازد. پرسش اصلی اکنون این است که آیا کانالهای دیپلماتیک همچنان توان مهار بحران را دارند یا تحولات میدانی، ابتکار عمل را از سیاست گرفتهاند؟ فداحسین مالکی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، معتقد است تحولات اخیر منطقه را نمیتوان مجموعهای از رخدادهای پراکنده دانست. از نگاه او، آنچه امروز در غرب آسیا و حتی فراتر از آن جریان دارد، نشاندهنده ورود منطقه به مرحلهای «فوقالعاده پیچیده و شکننده» است؛ مرحلهای که هر تحول جدید میتواند زنجیرهای از واکنشها را در پی داشته باشد و دامنه بحران را گسترش دهد.
منطقه در آستانه یک بازآرایی امنیتی است
مالکی با اشاره به آنچه حمله به یک شناور ایرانی و همچنین حملات اخیر به مواضعی در عراق عنوان میکند، مدعی است این رخدادها را باید در چارچوب راهبرد آمریکا و اسرائیل برای افزایش فشار بر ایران تحلیل کرد. به اعتقاد او، هدف از این اقدامات، گشودن جبهههای جدید علیه جمهوری اسلامی و کشاندن دامنه تنش به مناطق تازه است؛ روندی که در صورت استمرار، میتواند منطقه را وارد یک جنگ گسترده و فرسایشی کند؛ جنگی که به گفته او، تنها محدود به کشورهای درگیر نخواهد ماند و پیامدهای آن کل منطقه و حتی فراتر از آن را تحت تأثیر قرار خواهد داد. او ریشه این تحرکات را در ناکامیهای سیاسی و امنیتی آمریکا و اسرائیل میداند و معتقد است دولت ترامپ در پی آن است که با ایجاد یک دستاورد جدید در عرصه سیاست خارجی، بخشی از فشارهای داخلی و خارجی خود را جبران کند. از نگاه این عضو کمیسیون امنیت ملی، افزایش تحرکات امنیتی و نظامی در منطقه نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است. مالکی در ادامه به تغییر رویکرد امنیتی ایران اشاره میکند و میگوید تهران دیگر صرفا بر بازدارندگی متعارف تکیه ندارد. به گفته او، راهبرد جدید ایران بر این اصل استوار است که اگر تهدیدی متوجه کشور شود، پاسخ آن هم سریع خواهد بود و هم در صورت ضرورت میتواند پیشدستانه انجام شود. او تأکید میکند این رویکرد به معنای اقدام نظامی بدون محاسبه یا حملات کور نیست، بلکه به این معناست که ایران اجازه نخواهد داد تهدیدها بدون پاسخ باقی بمانند. به گفته مالکی، در موضوع اوکراین نیز اگرچه مقامهای کییف با دستگاه دیپلماسی ایران تماس گرفته و تلاش کردهاند برخی رخدادها را توضیح دهند، اما این مسئله تغییری در ارزیابی تهران ایجاد نخواهد کرد. او معتقد است ورود اوکراین به چنین مسیری، بیش از هر چیز به زیان خود این کشور خواهد بود؛ چراکه از یک سو توان نظامی آن در برابر روسیه تقسیم میشود و از سوی دیگر، به تعبیر او، زمینه گسترش دامنه درگیریها را فراهم میکند. این نماینده مجلس همچنین با اشاره به تحولات عراق، نسبت به ورود عربستان به آنچه «طراحی آمریکا و رژیم صهیونیستی» توصیف میکند، هشدار میدهد. به اعتقاد او، ریاض نباید تصور کند همراهی با سیاستهای واشینگتن میتواند امنیت بیشتری برای این کشور ایجاد کند؛ زیرا هرگونه گسترش بحران، امنیت همه بازیگران منطقه را تحت تأثیر قرار خواهد داد.
منطقه در مدار محاسبات چندلایه
در میانه این فضای پیچیده، آنچه بیش از هر عامل دیگری معادلات را دشوار میکند، همزمانیچندین فرایند موازی است. از یک سو، تنگه هرمز به کانونی برای آزمون مرزهای دیپلماسی و بازدارندگی بدل شده و هر پیشنهاد یا ردی، واکنشهای زنجیرهای در میدان و بازار انرژی برمیانگیزد. از سوی دیگر، همنشینی رهبران آمریکا، اسرائیل و اوکراین در واشینگتن، نشان از شکلگیری یک همافزایی تاکتیکی دارد که میکوشد محور مقاومت را در چند جبهه همزمان تحت فشار قرار دهد. در چنین فضایی، تحلیل صرفا نظامی یا سیاسی، تصویر ناقصی از واقعیت به دست میدهد. آنچه امروز در غرب آسیا جریان دارد، تلفیقی از محاسبات انتخاباتی در آمریکا، جاهطلبیهای امنیتی اسرائیل برای بازتعریف معادلات بازدارندگی و اراده تهران برای حفظ ابتکار عمل در معادلهای است که دیگر صرفا دوجانبه نیست. حضور بازیگرانی همچون عربستان و امارات نیز که با حرکتی محتاطانه اما تأثیرگذار، سعی در مدیریت ریسکهای پیرامونی دارند، بر پیچیدگی این پازل افزوده است. نکته کلیدی اما در نوع نگاه ایران به این تحولات نهفته است. براساس اظهارات مقامهایی همچون مالکی، تهران از الگوی صرفا واکنشی فاصله گرفته و به سمت راهبرد «پاسخدهی متناسب و پیشدستانه» حرکت کرده است؛ رویکردی که میکوشد هزینههای هر گونه تنشآفرینی را برای طرف مقابل بالا ببرد، بیآنکه خواهان گسترش دامنه درگیری باشد. اما این راهبرد نیز در برابر سیالیت صحنه سیاست منطقه، با آزمونهای دشواری روبهرو است؛ بهویژه که بازیگران متعدد، هر یک با محاسبات خاص خود، به تقویت یا تضعیف آرایش موجود میپردازند. در یک جمله، منطقه امروز نه در مسیر جنگ تمامعیار قرار دارد و نه در آستانه صلحی پایدار، بلکه در مدار «تنش حسابشده» و «دیپلماسی موازی» حرکت میکند؛ مدارهایی که گاهی با یک خبر، یک حمله یا یک بیانیه میتوانند مسیر خود را ناگهانی تغییر دهند. آنچه باقی میماند، این حقیقت تلخ و روشن است که در این منطقه بحرانخیز، هیچگاه نباید از شگفتیهای فردا غافل شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
