به گزارش گروه رسانهای شرق، جام جهانی فوتبال فراتر از یک رویداد ورزشی، همواره کاتالیزوری برای تحولات عمیق در ساختارهای رسانهای، اقتصادی و تکنولوژیک در سراسر جهان بوده است. در گذشتهای نهچندان دور، صداوسیما به عنوان انحصارگر مطلق فرکانسهای رادیویی و تلویزیونی در ایران، تنها مجرای تماشای این مسابقات به شمار میرفت؛ اما در سالهای اخیر، تغییر در ذائقه مصرفی مخاطبان و رشد شتابان اینترنت پهنباند، این سلطنت سنتی را با چالشی جدی مواجه کرده است. نسل جدید بینندگان، بهویژه جوانان، قاب سختی را که با الگوهای سانسور و تاخیرهای مکرر هدایت میشود رها کرده و به سمت پلتفرمها و رسانههای آنلاین کوچ کردهاند. این مهاجرت بزرگ، بازار پخش آنلاین مسابقات ورزشی را به یکی از پویاترین و در عین حال مناقشهبرانگیزترین حوزههای اقتصاد دیجیتال در ایران تبدیل کرده است. در جریان جام جهانی، مسابقات فوتبال نه تنها سرنوشت قهرمانان زمین را مشخص میکنند، بلکه موازنه قوا میان نهادهای رگولاتور حاکمیتی، اپراتورهای تلفن همراه و بخش خصوصی تولیدکننده محتوا را دستخوش دگرگونی میسازند. نقشهکشی بازار: بازیگران اصلی، مالکان سایه و موازنه قوا در حوزه پخش زنده مسابقات فوتبال موازنه قدرت در این بازار تحت تاثیر جریانهای حاکمیتی و سرمایهگذاریهای کلان اپراتوری شکل گرفته است. به طور کلی، بازیگران این عرصه را میتوان در سه دسته کلیدی تقسیمبندی کرد: نخست، تلوبیون به عنوان بازوی آنلاین سازمان صداوسیما، بزرگترین سهم از ترافیک پخش آنلاین مسابقات را به خود اختصاص داده است. این سکو با اتکا به زیرساختهای پهنای باند حاکمیتی، در جریان مسابقات جام جهانی رکوردهای بیسابقهای را ثبت کرده است. در جریان پخش زنده دیدار تیمهای ملی ایران و مصر در جام جهانی ۲۰۲۶، تلوبیون با ثبت پهنای باند بیش از ۴ ترابیت بر ثانیه، کنترل بیش از ۵۰ درصد از ترافیک اینترنت کل کشور را در دست گرفت و رکورد پیشین خود یعنی ۳.۵ ترابیت بر ثانیه (ثبتشده در دیدار ایران و آمریکا در جام جهانی ۲۰۲۲) را ارتقا داد. دوم، روبیکا به عنوان یک سوپراپلیکیشن چندمنظوره، ساختار مالکیتی پیچیده و در عین حال مبهمی دارد. این پلتفرم که فاقد محصولات سریالسازی اختصاصی جدی است، از طریق مدل WebView محتوای سایر سایتها را نمایش داده و در رقابت بازار حضور دارد. اگرچه مدیران روبیکا در ابتدا سرمایهگذاران اصلی آن را همراه اول و ایرانسل معرفی کردند و آن را یک پروژه مشترک برای بهرهبرداری از ظرفیت خالی شبکه این دو اپراتور دانستند، اما ساختار حاکمیتی آن با حضور شرکت توسکا (وابسته به همراه اول و ستاد اجرایی فرمان امام) گره خورده است. روبیکا برای تثبیت جایگاه خود در جریان مسابقات، هزینههای تبلیغاتی گزافی پرداخت کرده است؛ به طوری که طبق محاسبات، هزینه یک تیزر تبلیغاتی ۲۵ ثانیهای قبل از بازی فوتبال برای این اپلیکیشن مرموز بالغ بر ۴۰۰ میلیون تومان برآورد شده بود، در حالی که مدل بازگشت سرمایه آن برای کارشناسان همچنان مبهم است. سوم، سکوهای مستقل و نیمهمستقل بخش خصوصی مانند «آنتن» و «آپارات اسپرت» (تحت مالکیت هلدینگ صباایده) و همچنین اپلیکیشن «فوتبال ۳۶۰» هستند که تلاش میکنند با تکیه بر گزارشهای جذابتر و ارزش افزوده محتوایی، سهمی از این کیک اقتصادی به دست آورند. جدول زیر ساختار سهامداری، کانال پخش و شاخصهای عملکردی این بازیگران را نشان میدهد: نام پلتفرم ساختار مالکیتی و سهامداران عمده مجرای اصلی ارائه خدمات شاخص عملکردی و سهم بازار ترافیکی تلوبیون سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران (دولتی) وبسایت و اپلیکیشن اختصاصی تصاحب بیش از ۵۰ درصد ترافیک کشور با پهنای باند ۴ ترابیت بر ثانیه روبیکا پروژه مشترک همراه اول، ایرانسل و ستاد اجرایی فرمان امام (تحت مدیریت توسکا) سوپراپلیکیشن موبایل (بستر WebView و روبینو) جذب ۲۶ میلیون کاربر اولیه با تکیه بر ظرفیتهای خالی شبکه اپراتوری آنتن هلدینگ فراکاوف وبسایت و اپلیکیشن آنلاین تمرکز بر پخش زنده مسابقات متعدد و چندگانه به صورت همزمان آپارات اسپرت شرکت صباایده وبسایت و پلتفرم استریم اختصاصی ارائه کیفیتهای متنوع استریم بدون نیاز به خرید اشتراک مستقیم فوتبال ۳۶۰ بخش خصوصی (تیم تولید محتوای عادل فردوسیپور) اپلیکیشن موبایل و وبسایت تمرکز بر تولید برنامههای حاشیهای، مصاحبههای انحصاری و گزارش متمایز با برگزاری مسابقات مرحله حذفی و در نهایت فینال جام جهانی ۲۰۲۶ (در اواخر تیر ۱۴۰۵)، آمار و ارقام نهایی و رسمی از سوی شرکت ارتباطات زیرساخت و پلتفرمهای مانیتورینگ منتشر شده است که تصویر دقیقتر و بهروزشدهای از این بازار ارائه میدهد: • آمار ترافیک فینال (اسپانیا - آرژانتین): در شب برگزاری مسابقه فینال جام جهانی ۲۰۲۶ بین اسپانیا و آرژانتین (۲۸ تیر ۱۴۰۵) که با قهرمانی اسپانیا همراه بود، پخش آنلاین بازی توانست پیک مصرف ترافیک اینترنت کشور را به ۷.۳۷ ترابیت بر ثانیه برساند. • پایداری رکورد تاریخی بازی ایران - بلژیک: با وجود هیجان و حساسیت بالای فینال، این مسابقه نتوانست رکورد تاریخی مصرف اینترنت ایران را جابهجا کند و در رتبه دوم ایستاد. رکورد بیسابقه ترافیک اینترنت کشور همچنان در اختیار بازی مرحله گروهی ایران و بلژیک (۳۱ خرداد ۱۴۰۵) با ثبت عدد ۷.۵۶ ترابیت بر ثانیه باقی مانده است. • ثبت رکوردهای استثنایی برای بازیهای تیم ملی: بازی ایران در برابر مصر که به دلیل تفاوت افق جغرافیایی در ساعت ۶:۳۰ صبح برگزار شد، با وجود ساعت نامناسب اول صبح، ترافیک خیرهکننده ۷.۲۰ ترابیت بر ثانیه را در کشور ثبت کرد. طبق اعلام رسمی، بیش از ۱۰ میلیون کاربر این مسابقه را به صورت آنلاین تماشا کردند. در این دیدار، تلوبیون با ثبت بیش از ۴ ترابیت بر ثانیه پهنای باند و در اختیار داشتن بیش از ۵۰ درصد از کل ترافیک اینترنت کشور در آن لحظه، رکورد تاریخی زیرساختی خود را شکست. • جهش ۶ برابری ترافیک پلتفرمهای پخش آنلاین (VOD): گزارشهای آماری (از جمله دادههای ابر آروان) نشان میدهند که میزان استقبال کاربران از پخش آنلاین مسابقات در این دوره به حدی بالا بود که ترافیک پلتفرمهای پخش آنلاین و VODها در زمان برگزاری مسابقات، تا ۶ برابر نسبت به حالت عادی افزایش پیدا کرد. این جهش عظیم بار دیگر بر چرخش و تغییر ذائقه جدی مخاطب ایرانی از قاب سنتی تلویزیون به سمت استریم آنلاین و اینترنتی مهر تایید میزند. میدان رقابت آنلاین: جنگ آیفریم و بازتولید انحصار دولتی کشش مخاطبان به سمت تماشای آنلاین فوتبال ریشه در دو مزیت رقابتی کلیدی دارد: فرار از سانسور شدید تلویزیون (که با دستگاههای تاخیردهنده چند ثانیهای اعمال میشود تا صحنههای تماشاگران حذف شود) و امکان انتخاب گزارشگر دلخواه. پلتفرمهای آنلاین در ابتدا با استفاده از گزارشگران متمایز و کادربندیهای بدون ممیزی، تجربه کاربری متفاوتی خلق کردند. با این حال، ساختار تنظیمگری در ایران به شدت به نفع صداوسیما سوگیری دارد. سازمان تنظیم مقررات رسانههای صوت و تصویر فراگیر (ساترا) که خود زیرمجموعه صداوسیماست، همواره در آستانه رویدادهای بزرگی مانند جام جهانی با ابلاغ دستورالعملهای ضربالاجلی، این رقابت را به حاشیه میبرد. ساترا با الزام پلتفرمهای اینترنتی به پخش زنده مسابقات صرفاً از طریق آیفریم (iFrame) انحصاری صداوسیما، عملاً رقابت را در نطفه خفه کرده است. تحت این قانون، در آیفریم اعطا شده به پلتفرمها، صدای گزارشگر، هویت بصری و حتی تبلیغات زیرنویس و میانبرنامه به طور کامل متعلق به صداوسیما است. این امر واکنش منفی تند اتحادیه رسانههای صوت و تصویر فراگیر و انجمن صنفی شرکتهای ویدیوی آنلاین را به همراه داشته است. این دو تشکل صنفی در نامههای اعتراضی خود به مراجع حاکمیتی و رئیسجمهور تاکید کردند که الزام به استفاده از قاب تصویری واحد، پلتفرمها را از نقش رسانهای مستقل خارج کرده و آنها را به توزیعکنندگان صرف محتوای تلویزیونی بدون مزد تبدیل میکند. این رویکرد انقباضی نه تنها انگیزه سرمایهگذاری بخش خصوصی را نابود میکند، بلکه به دلیل تجربه کاربری ضعیف و افت کیفیت ناشی از آیفریم، مخاطبان را مجدداً به سمت شبکههای ماهوارهای بدون سانسور سوق میدهد. اقتصاد سیاسی ترافیک: سود اپراتورها از جیب کاربر یا رانت تسهیم درآمد؟ تولید ترافیک داده در زمان برگزاری مسابقات جام جهانی، ابعاد تجاری شگفتانگیزی دارد. بازیهای تیم ملی ایران رکورد کل مصرف داده کشور را جابهجا میکنند؛ به طوری که در جریان دیدار ایران و بلژیک در جام جهانی ۲۰۲۶، ترافیک اینترنت کشور با رشد ۳۷.۵ درصدی به پیک ۷.۵۶ ترابیت بر ثانیه رسید که بیشترین سهم آن متعلق به استانهای تهران، آذربایجان شرقی (تبریز)، اصفهان و خراسان رضوی (مشهد) بوده است. یک محاسبه سرانگشتی نشان میدهد که تماشای آنلاین ۹۰ دقیقه مسابقه فوتبال با کیفیت مناسب ۷۲۰p حدود ۱.۵ گیگابایت و با کیفیت معمولی ۴۸۰p نزدیک به ۶۷۰ مگابایت حجم اینترنت مصرف میکند. حال این مصرف حجمی را در مقیاس میلیونها بیننده همزمان ضرب کنید تا عمق سودآوری این بازار برای اپراتورهای مخابراتی آشکار شود. مکانیسمهای درآمدزایی و دور زدن قانون مدل درآمدی پلتفرمها و اپراتورها در ایران در ابهامی ساختاری قرار دارد. از نظر قانونی، ترافیک مصرفی کاربران در پلتفرمهای داخلی باید به صورت نیمبها محاسبه شود. با این حال، ترفندهای تجاری متعددی برای کسب سود بیشتر از جیب کاربر اعمال میشود: • مدل رایگاننمایی اشتراک به قیمت ترافیک تمامبها: توافقاتی میان اپراتورهای بزرگ تلفن همراه و پلتفرمهای ویاودی (مانند فیلیمو) وجود دارد که به کاربر وعده میدهد بدون نیاز به خرید اشتراک، محتوا را تماشا کند. اما در این فرمول، اینترنت مصرفی کاربر به جای نیمبها، به صورت تمامبها محاسبه میشود. در واقع اپراتور مابهالتفاوت هزینه را از جیب کاربر برداشته و بخش عمده آن را با پلتفرم تسهیم میکند، در حالی که کاربر تصور میکند خدمات رایگان دریافت کرده است. • سند معطلمانده تسهیم درآمد محتوا: پیشنویس سند «سیاستها و الزامات تعرفهگذاری ترافیک شبکه و تسهیم درآمد محتوا» که در سال ۱۴۰۲ در شورای عالی فضای مجازی تصویب و سرانجام در خرداد ۱۴۰۵ توسط رئیسجمهور ابلاغ شد، در پی آن بود که سازوکاری عادلانه برای واریز حقالسهم تولیدکنندگان محتوا از محل مصرف اینترنت ایجاد کند. بر اساس این سند، حقالسهم دولت از درآمد ترافیک داخلی اپراتورها تا ۵۰ درصد کاهش مییافت تا سودآوری ترافیک داخلی برای اپراتورها بیشتر شود و بخشی از این سود به صندوقهای فناورانه برای حمایت از تولیدکنندگان و بازیسازان مستقل منتقل شود. • مقاومت بخش خصوصی و رانت انحصار: فعالان باسابقه سینما و بخش خصوصی استریم نسبت به نحوه اجرای این سند نقدهای جدی دارند. علی سرتیپی، تهیهکننده و فعال رسانهای، صراحتاً اعلام کرد که با ساختار فعلی این سند «پول میرود و رانت میماند». وی ابراز نگرانی کرد که درآمدهای حاصل از ترافیک به جای بازگشت به چرخه تولیدکنندگان مستقل و واقعی، به سمت نهادهای نورچشمی و پروژههای بیخروجی دولتی هدایت شود. این چالش در حالی رخ میدهد که هزینه ساخت یک سریال باکیفیت به بیش از دهها میلیارد تومان رسیده اما تعرفه اشتراکها به دلیل کشش پایین بازار همچنان سرکوب شده است. • شبهه اینترنت رایگان روبیکا: روبیکا همواره از ترفند تبلیغاتی «اینترنت رایگان با کدهای USSD» (نظیر شمارهگیری کدهای دستوری همراه اول و ایرانسل) برای جذب مخاطب استفاده کرده است. اما گزارشهای تجربی کاربران نشان میدهد که روبیکا حجم بستههای اینترنتی را با سرعتی بسیار فراتر از پلتفرمهای خارجی مانند تلگرام و واتساپ مصرف میکند و در عمل، کاربران مبالغ هنگفتی را به صورت غیرمستقیم برای بستههای اینترنت تمدیدی پرداخت میکنند. حق پخش و کپیرایت: از سیگنالربایی تاریخی تا گردش مالی نجومی موضوع کپیرایت و چگونگی دستیابی به محتوای مسابقات در ایران، تاریخی آکنده از ابهام و پخشهای غیرقانونی دارد. برای سالهای متمادی، صداوسیمای ایران به دزدی سیگنال مسابقات ورزشی متهم بود. رسانه ملی فرکانسهای شبکههای خارجی (بهویژه beIN Sports قطر) را بدون پرداخت حق پخش دریافت کرده، لوگوی آنها را با تصاویر گرافیکی ناشیانه پوشانده و با استفاده از دستگاه تاخیردهنده، صحنههای مربوط به پوشش زنان در استادیومها را سانسور میکرد. این رویه بارها منجر به قطع سیگنال یا شکایتهای حقوقی در مراجع بینالمللی شد. در جریان جام جهانی ۲۰۲۲ قطر، با میانجیگری دوحه، دولت ایالات متحده معافیت تحریمی خاصی به شبکه beIN Sports اعطا کرد تا ایران بتواند به صورت قانونی حق پخش بازیها را خریداری کند. این روند در جام جهانی ۲۰۲۶ به شکل رسمیتری دنبال شد. سعید سیفی، مدیرکل امور کالای سازمان صداوسیما، اعلام کرد که این سازمان پس از طی مراحل تجاری و حقوقی، موفق به خرید حق پخش انحصاری و رسمی مسابقات جام جهانی ۲۰۲۶ برای قلمرو جمهوری اسلامی ایران شده است. اگرچه این خرید رسمی به دزدیهای سیگنالی خاتمه داد، اما به ابزار حقوقی قدرتمندی برای صداوسیما و ساترا تبدیل شد تا انحصار مطلقی را در بازار داخلی برقرار کنند. صداوسیما با تکیه بر این قرارداد انحصاری، نه تنها سکوهای داخلی را از پخش مستقل محروم کرد، بلکه اعلام کرد شبکههای ماهوارهای فارسیزبان خارج از کشور نیز حق پخش بازیها را در محدوده جغرافیایی ایران ندارند و با آنها برخورد حقوقی خواهد شد. خرید حق پخش مسابقات فوتبال برای صداوسیما یک سرمایهگذاری به شدت سودآور است. برآوردهای مالی نشان میدهند که درآمد شبکه سه سیما تنها از محل تبلیغات تلویزیونی در طول ۶۴ مسابقه جام جهانی بالغ بر ۱۰ هزار و ۸۰ میلیارد تومان (بیش از ۱۰ تریلیون تومان) بوده است؛ رقمی که بیش از دو برابر کل بودجه سالانه سازمان صداوسیما در سال ۱۴۰۱ بوده است. تعرفه تبلیغات قبل و حین بازیها در جریان جام جهانی به ثانیهای ۳۶۴ میلیون تا ۶۸۵ میلیون تومان رسید. این گردش مالی نجومی نشان میدهد که چرا سازمان با تمام قوا در برابر هرگونه استقلال رسانهای پلتفرمهای اینترنتی مقاومت میکند. جهان فراتر از مرزها: خدماتی که به واسطه انزوا از دست رفتند تجارت و فناوری پخش آنلاین مسابقات ورزشی در جهان مسیر کاملاً متفاوتی را طی میکند. در حالی که در بازار جهانی، حق پخش مسابقات به منبع اصلی درآمد فدراسیونها و باشگاهها تبدیل شده است (به طوری که حق پخش بینالمللی سری آ ایتالیا سالانه ۳۷۱ میلیون یورو ارزش دارد و لالیگای اسپانیا هر بازی را به قیمت ۵ میلیون یورو به شبکهها میفروشد)، کاربران ایرانی به دلیل تحریمها و انحصار داخلی، ابتداییترین حقوق تماشا را از دست دادهاند. در دنیا، پلتفرمهایی نظیر Telemundo-Peacock و Tubi با رشدهایی به ترتیب معادل ۲۴۳ درصد و ۱۵۲ درصد نسبت به دورههای گذشته، به مراجع اصلی تماشای تعاملی تبدیل شدهاند. سیستمهای نوین پخش آنلاین خدمات منحصربهفردی ارائه میدهند که کاربران ایرانی از تماشای آنها محروم ماندهاند: • پخش با کیفیت Ultra HD 4K واقعی و پایدار: در حالی که در استانداردهای جهانی تمامی ۶۴ مسابقه با کیفیت واقعی فورکی، نرخ فریم بالا و صدای دالبی اتمس ضبط و استریم میشوند، در ایران دریافت تنها شبکه 4K (شبکه فراتر) با چالشهای فنی و ساختاری مواجه است. این شبکه زمینی صرفاً روی تلویزیونهای فورکی خاصی که از گیرنده DVB-T2 و کدک HEVC 10bit پشتیبانی میکنند قابل دریافت است و رسیورهای معمولی فولاچدی قادر به پردازش آن نیستند. علاوه بر این، سیستمهای توزیع فرستنده در شهرهای بزرگ مدام با پارازیتهای فرکانسی و قطعی مواجه میشوند. • ارتش دوربینها و پخش تعاملی (Interactive Streaming): در بازیهای جام جهانی از بیش از ۴۵ دوربین در هر مسابقه (شامل دوربینهای فوق آهسته، دوربینهای پرنده، کابلکام و دوربینهای نصبشده روی بدن داور) استفاده میشود. پلتفرمهای جهانی به بیننده آنلاین اجازه میدهند زاویه دوربین دلخواه خود را در لحظه انتخاب کند یا بازی را به صورت واقعیت مجازی (VR) ۳۶۰ درجه به همراه گزینههای VOD تماشا کند. • تحلیل دادهها با واقعیت افزوده (AR): تماشاگران در سطح جهان با هدایت دوربین گوشی خود به سمت زمین یا از طریق استریمهای هوشمند تعاملی، آمارهای لحظهای بازیکنان، سرعت دویدن و گرافیکهای تحلیلی هوش مصنوعی را به صورت واقعیت افزوده روی تصویر زنده مشاهده میکنند. فیلترینگ گسترده، عدم پایداری پهنای باند بینالملل و محدودیتهای آیفریم ساترا، امکان پیادهسازی این فناوریها را در ایران به یک رویای دوردست تبدیل کرده است. نتیجهگیری: بازتولید ساختاری انحصار و شکاف عمیق رفاه دیجیتال اقتصاد سیاسی پخش آنلاین جام جهانی در ایران نشاندهنده یک تضاد عمیق ساختاری است. از یک سو، تقاضای میلیونی برای تماشای زنده فوتبال، ترافیک پهنای باند کشور را به مرزهای فوقالعادهای نزدیک به ۸ ترابیت بر ثانیه میرساند و سودهای نجومی را به حساب اپراتورهای مخابراتی سرازیر میکند. از سوی دیگر، رگولاتور حاکمیتی با تحمیل قاب انحصاری آیفریم و نادیده گرفتن سرمایهگذاری بخش خصوصی، رقابت را نابود کرده و پلتفرمهای داخلی را به بازنشردهندگان بیجیره و مواجب سیگنال دولتی تبدیل کرده است. این چرخه معیوب که در آن کاربر نهایی هزینه اینترنت تمامبها را پرداخت میکند اما از خدمات باکیفیت، بدون سانسور و تعاملی محروم میماند، نمونهای بارز از حکمرانی انقباضی در فضای مجازی است. مادامی که سازوکار تعرفهگذاری ترافیک و رگولاتوری رسانهای از این پیوند انحصارگرایانه میان صداوسیما و اپراتورهای بزرگ رها نشود، بخش خصوصی توان توسعه تکنولوژیک را نخواهد داشت و کاربران ایرانی همچنان در حسرت دریافت سادهترین استانداردهای بینالمللی تماشای فوتبال خواهند ماند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
