هفت صبح| فیلمی در فضای مجازی دست به دست میشود که نشان میدهد فعالان محیط زیست کردستان در حال نجات درختان بلوطی هستند که نامشان را ریشه بر باد گذاشتهاند. آنها با همکاری یک محیطبان اقدام به سنگچینی و خاک ریختن روی ریشه یک درخت بلوط 250 ساله میکنند و در توضیحات فیلم هم از منابع طبیعی و محیط زیست خواستهاند که از این اقدامشان حمایت شود.
اما کارشناسان هشدار میدهند که ریختن خاک روی ریشه بلوطهای قطور نه تنها ممکن است موثر نباشد، بلکه اگر این اقدام باعث شود که طوقه درخت پوشانده شود، روند مرگ درختان ارزشمند زاگرس تسریع میشود. همچنین با توجه به تبعاتی که دستکاری خاک و حضور بیشتر انسان در جنگل به همراه دارد، ممکن است توسعه اقداماتی از این دست، تبعات منفی گستردهتری برای زاگرس داشته باشد. بنابراین نسخهای که فعالان پیگیری میکنند، چیزی نیست که قابل تعمیم برای کل جنگلهای زاگرس باشد.
فعالان محیط زیست کردستان اقدامی خودجوش را برای نجات جنگلهای رو به زوال زاگرس آغاز کردهاند. بر اساس فیلمی که در فضای مجازی منتشر شده، آنها در حال سنگچینی و ریختن خاک روی ریشه درختان قطور جنگلهای بلوط هستند و توضیح میدهند که با این کار قصد نجات درختی 250 ساله را دارند. در توضیحات فیلم هم آمده که این افراد با رهبری یک محیطبان دلسوز، به نام آمانج قربانی در حال شناسایی درختان ریشه در باد و نجات آنها هستند.
گویا این اقدام چند سالی است که در جای جای کشور آغاز شده ولی مردم کامیاران و دیگر مناطق کردستان، با اشتیاق بیشتری این نسخه را پیگیری میکنند. پیشگامان چنین حرکتی بر این باورند درختانی که ریشههایشان از خاک بیرون افتاده، اگر مراقبت و تیمار شوند، به حفظ آب و خاک و ترسیب کربن تا چند صد سال ادامه میدهند. آنها از سازمانهای منابع طبیعی و محیطزیست، میخواهند که سزاوارانهتر از چنین هموطنان سبزاندیشی حمایت کنند. اما آیا کاری که آنها با سختی و صرف وقت زیاد انجام میدهند، جنگلهای زاگرس را به نتیجه مطلوب و هدف اصلی که حفاظت بیشتر از این اکوسیستم است، میرساند؟ خطر ریختن خاک روی طوقه
مرتضی ابراهیمی رستاقی پیشکسوت در حوزه جنگلهای غرب در گفتوگو با هفتصبح توضیح میدهد که اگر خاک روی ریشه درختان دارای بیرون زدگی ریخته شود، اشکالی ایجاد نمیکند اما فعالان محیط زیست باید توجه داشته باشند که برخی گونهها مثل گردو، نسبت به ریخته شدن خاک روی طوقههایشان حساس هستند و اگر خاک در این قسمت ریخته شود، زمینه خشک شدن درخت فراهم میشود. البته او نمیداند که درختان بلوط در ایران، چنین حساسیتی دارند یا خیر؛ بنابراین به فعالان محیط زیست توصیه میکند که محض احتیاط، خاک دور یقه درختان بلوط کهنسال ریخته نشود.
بر اساس مطالعات انجام شده در جهان، دفن شدن طوقه درختان میتواند زمینه کاهش تهویه ریشه و افزایش خطر زوال برخی گونههای درختی را فراهم کند، اما گویا در ایران پژوهشی در رابطه با تاثیر پوشاندن طوقه بلوط ایرانی در جنگلهای زاگرس انجام نشده است. البته در منابع جنگلداری دنیا مطالعاتی در این رابطه انجام شده و پوشاندن طوقه بلوط با خاک از عوامل شناختهشده تنش درختان بلوط معرفی شده است.
بیرون زدگی ریشه فقط در درختان جوان خطرساز است
به گفته ابراهیمی رستاقی، در زاگرس عموما ریشههای قطور دچار بیرونزدگی میشوند و این بیرون زدگی نمیتواند مشکل جدی برای درختان ایجاد کند؛ زیرا قسمت اصلی ریشه داخل خاک است. او حتی به درختان مناطق بیابانی اشاره میکند که در اثر فرسایش بادی، خاک دور ریشهشان را از دست میدهند و دچار خشکیدگی نمیشوند. بنابراین چنین نتیجه میگیرد که در زاگرس نیز که فرسایش آبی سبب میشود خاک دور ریشه شسته شود، طبیعتا برای درختان میانسال و مسن مشکلی ایجاد نمیشود، ولی در درختان جوان و نهال، این شسته شدن خاک شاید کمی مشکل ایجاد کند.
این پیشکسوت در حوزه جنگلهای زاگرس، نسخه جایگزینی به فعالان محیط زیست ارائه میکند. ابراهیمی رستاق بر این باور است که افرادی که میخواهند کاری برای درختان جنگل انجام دهند، بهتر است در مسیر شیب، با خاک یک هلالی ایجاد کنند. ترجیحا این هلالی باید به اندازه تاج درخت باشد تا بتواند ذخیره مناسبی از آب برای درخت فراهم کند.
به گفته او، در انجیرهای استهبان هم از همین تکنیک استفاده شده و نوعی روش آبخیزداری مصنوعی است. با ایجاد چنین آبگیرهایی، یک سطح مشخص به هر درخت اختصاص میدهند و اگر گیاهی هم در محدوده هلالی روییده باشد، از زمین خارج میکنند و در همانجا قرار میدهند تا جلوی تبخیر آب داخل هلالی گرفته شود. با این شیوه علاوه بر کاهش رقابت بین گیاهان، هرچه آب باشد در اختیار گونه اصلی قرار میگیرد.
ابراهیمی رستاق که تجربه ایجاد هلالی در میشان چهارمحال و بختیاری را داشته، این شیوه را دارای نتایج مثبت برای ادامه حیات بلوطها معرفی میکند و معتقد است که هلالیها، میتوانند به ذخیره نزولات آسمانی در جنگلهای زاگرس کمک کنند.
فعالان محیط زیست از سر دلسوزی، وقت و هزینه زیادی را صرف نجات اکوسیستمهای طبیعی میکنند اما گاهی اقداماتشان میتواند حتی به ضد خود تبدیل شود. کاش همه فعالان این حوزه بیاموزند که برای انجام هر اقدامی باید به سراغ متخصصان آن حوزه رفت تا وقت و انرژی آنها در مسیر درست هدایت شود.
خطر دستکاری اکوسیستم
سید هاشم موسوی نژاد، رئیس مرکز جنگلهای خارج از شمال سازمان منابع طبیعی نیز در گفتوگو با هفتصبح، ریختن خاک روی ریشه درختان بلوط را اصلا توصیه نمیکند و براین باور است که چنین شیوههایی شاید به صورت موردی مناسب باشد. موسوی نژاد، سطح وسیع 6 میلیون هکتاری جنگلهای زاگرس و تعداد زیاد درختان این منطقه را عاملی میداند که سبب میشود، نتوانیم با چنین شیوههایی جنگل را نجات دهیم.
البته او ورود سامانههای آبگیر و هلالی را هم به جنگلهای زاگرس به صورت گسترده تایید و توصیه نمیکند و معتقد است که با توجه به آب شستگی خیلی عمیق در برخی درختان و بیرون آمدن ریشه از خاک، به صورت موضعی بهتر است که ریشه با خاک پوشانده شود تا در معرض هوادیدگی قرار نگیرد و سرعت خشکیدگی درختان کاهش یابد؛ اما حتما باید این اقدام درست باشد تا طوقه درخت که بالاتر از ریشه است، زیر خاک مدفون نشود.
با این وجود رئیس مرکز جنگلهای خارج از شمال تاکید میکند که چنین کاری را نمیتوان برای کل درختان زاگرس اجرایی کرد. موسوی نژاد سنگچین کردن اطراف درختان را عاملی معرفی میکند که میتواند از آب شستگیهای بعدی جلوگیری کند اما تاکید میکند که نمیتوان این رفتار را به صورت یک پروژه تجویز کرد؛ زیرا اقدام درستی نیست.
تداوم این روند باعث حضور بیشتر انسان، دستکاری خاک و پوشش گیاهی میشود و شرایط اکوسیستم را بدتر میکند. او تاکید میکند: اقداماتی از این دست را به هیچ وجه بهعنوان پروژه برای کل جنگل تجویز نمیکنیم، مگر اینکه در کنار باریکههایی که محل عبور کوهنوردهاست، ریشهها با خاک پوشانده شود.
