قطع شماری از درختان خیابان فلسطین، در کنار تغییرات تازه در خیابان ولیعصر (عج) که در فهرست میراث ملی ایران ثبت شده، بار دیگر نگاهها را متوجه وضعیت خیابانهای تاریخی تهران کرده است. اسکندر مختاری طالقانی با اشاره به تحولات تازه در خیابان ولیعصر، از آنچه «حذف تدریجی عناصر هویتی این خیابان» میخواند، انتقاد کرد.
اگر این روزها گذرتان به خیابان فلسطین بیفتد، پیش از هر چیز جای خالی درختان قدیمی نگاهتان را جلب میکند؛ تنههای بریده و کُندههایی که هنوز جای اره بر آنها تازه است، و نهالهای جوان که بعضاً جایگزین شدهاند، تصویری متفاوت از یکی از خیابانهای تاریخی تهران ساخته است. خیابانی که سالها در امتداد ولیعصر، بخشی از منظر سبز و هویت تاریخی پایتخت به شمار میرفت، این روزها با کاهش شمار درختانش، بار دیگر نگرانیها درباره آینده این محور تاریخی را پررنگ کرده است.
این اتفاق در حالی رخ داده که کارشناسان میراث فرهنگی پیشتر بارها نسبت به تغییرات تدریجی در خیابانهای ولیعصر و فلسطین هشدار داده بودند. درست یکسال پیش اسکندر مختاری طالقانی، پژوهشگر میراث معماری و شهری، نسبت به حذف تدریجی نهرها، خشک شدن چنارها، از بین رفتن قناتها و تغییر سیمای تاریخی این دو خیابان هشدار داده بود.
حالا، مشاهده قطع شمار دیگری از درختان خیابان فلسطین و تغییرات تازه در بخشی از خیابان ولیعصر، بار دیگر نگرانیها درباره سرنوشت این دو محور تاریخی تهران را زنده کرده است. هشدارهایی که یک سال پیش مطرح شده بود، اکنون با مشاهدات تازه خبرنگاران و روایت دوباره این پژوهشگر میراث فرهنگی، رنگ واقعیت بیشتری به خود گرفته است.
اسکندر مختاری طالقانی، مرمتگر، پژوهشگر و چهره ماندگار میراث فرهنگی در گفتوگوی تازه، با اشاره به بازدید اخیر خود از خیابان ولیعصر گفت: در خیابان زرتشت منظرهای دیدم که واقعاً متعجب و مبهوت ماندم؛ نهر را از دو طرف باغچه کردهاند، در حالی که این نهر باید نهر باقی بماند. اصلاً تعریف خیابان ولیعصر همین است؛ پیادهرو، سوارهرو، نهر و ردیف درختان.
او با اشاره به تغییرات این محور تاریخی ادامه داد: کمی که به سمت جنوب میروید، دیگر نهر و باغچهها کاملاً حذف شدهاند و روی آن پل زدهاند؛ تا میدان ولیعصر؛ یعنی دیگر سمت غرب خیابان از سمت شرق جدا شده است. از حدفاصل خیابان زرتشت، حدود ۱۰۰ متر که پایینتر بروید، دیگر نه ردیف درختان وجود دارد و نه نهر. روی نهر را پوشاندهاند و معلوم نیست به چه دلیلی؛ فقط شاید به درد پارک موتور بخورد. تمام زیر این پوششها معدن آلودگی، زباله و موش شده است.
مختاری گفت: واقعاً باورم نمیشود که چنین کاری در شهر تهران اتفاق افتاده باشد. چطور ممکن است؟ این خیابان در فهرست آثار ملی ثبت شده است. میراث فرهنگی کجاست؟ سازمان پارکها و فضای سبز شهرداری تهران کجاست؟ نهادهای نظارت بر آثار ملی کجا هستند؟
این پژوهشگر میراث فرهنگی ادامه داد: مگر نمیگوییم خیابان ولیعصر قشنگترین خیابان ایران است؟ مگر نمیگوییم ردیف درختانش بخشی از ثروت ملی کشور هستند؟ پس چطور ممکن است در قلب کلانشهر تهران، جلوی چشم همه، یکی از ارزشهای یک خیابان تاریخی را به این راحتی لگدمال کنند؟ بعد هم به جایش در پیادهرو چند بوته و گیاه بکارند.
نصب یک تعداد فلاور باکس در کنار مسیر بیآرتی که نیاز درختان تازه کاشته شده را به آبیاری دستی از بین بردهاند و برخی از آنها خشک شدهاند
این پژوهشگر میراث فرهنگی اظهار کرد: اصلاً بحث، نگهداری از ارزشهای تاریخی شهر است. مگر نگهداری از این ارزشها هزینه غیرقابل تأمینی دارد؟ یا اعتبار مدیریتی نمیخواهد؟ ظاهراً کسی نیست این مدیران را بازخواست کند که چه بلایی سر خیابان ولیعصر آوردهاند. این همه بیتوجهی واقعاً عجیب است. قناتها چه شدند؟ قناتهای تهران کجا هستند؟ همان قناتهایی که در این نهرها جاری بودند، چه سرنوشتی پیدا کردند؟ درختان چنار کهنسال ولیعصر و فلسطین کجا هستند؟
مختاری با انتقاد از نحوه مدیریت این محورهای تاریخی گفت: به نظر میرسد اختیارات شهرداریها به گونهای شده است که نظارت مؤثری بر عملکردشان وجود ندارد. چطور ممکن است شهرداری منطقه ۶ به این شکل ارزشهای یک خیابان تاریخی را نادیده بگیرد و هیچکس هم چیزی نگوید؟ درختان خیابان ولیعصر و خیابان فلسطین یکی پس از دیگری خشک شدهاند. قبلاً از یک تونل سبز عبور میکردید، اما امروز از برهوتی پر از آفتاب عبور میکنید که ساختمانهای قد و نیمقد دو طرف خیابان هم مدام سر برآوردهاند. به همین راحتی شهر ثروتهایش را از دست میدهد. مگر مردم شهر باید همینطور سکوت کنند؟
این چهره ماندگار میراث فرهنگی همچنین گفت: من واقعاً از این اتفاقی که در حال رخ دادن است متأسفم. نمیدانم پاسداشت این ارزشها در شهر بر عهده چه کسی است. فعلاً آنچه به نظر میرسد این است که رسانهها هم بیشتر دنبال سوژههایی هستند که جذابیت خبری بیشتری داشته باشد، انگار محیط زیست شهری اصلاً جذابیتی ندارد.
او با اشاره به تجربه اعتراض فعالان محیط زیست افزود: قبلاً گروهی بودند که برای حمایت از چنارها فعالیت میکردند و در محدوده شهرداری منطقه یک توانستند جلوی سنگفرش کردن کف نهر را بگیرند، اما به نظر میرسد فعالیت آنها فقط محدود به همان محدوده بوده است. از آن پایینتر، شهرداری منطقه ۳ هر کاری خواسته انجام داده است.
مختاری در ادامه گفت: شهرداری منطقه یک پیادهروها را تغییر داد، اما به نهر دست نزد؛ آن هم در نتیجه اعتراض فعالان محیط زیست. اما شهرداری منطقه ۳، قبل از اینکه صدای کسی دربیاید، کف نهر را سنگفرش کرد و آن را شبیه یک پیادهراه درآورد. شهرداری منطقه ۶ هم از این فراتر رفته است؛ مقطع نهر را تغییر داده، آن را به یک جوی باریک و دو باغچه تبدیل کرده و در بخشهای زیادی هم روی نهر پل زده است. در نتیجه، هم نهر و هم چنارها عملاً از بین رفتهاند.
آنچه امروز در خیابان فلسطین و بخشهایی از خیابان ولیعصر دیده میشود، صرفاً به چند درخت یا تغییر در یک نهر محدود نیست؛ موضوعی که به گفته کارشناسان میراث فرهنگی، با هویت تاریخی، منظر فرهنگی و میراث طبیعی تهران گره خورده است. تداوم این تغییرات، بار دیگر این پرسش را مطرح میکند که برای حفاظت از خیابانهای تاریخی ثبتشده و عناصر هویتی آنها، چه سازوکار نظارتی و حفاظتی در نظر گرفته شده و مسئولیت صیانت از این میراث شهری بر عهده کدام نهاد است؟
