صنعت پهپادی ایران طی دو دهه گذشته مسیر متفاوتی را نسبت به بسیاری از کشورهای منطقه طی کرده است. اگر در سالهای ابتدایی تمرکز بیشتر بر ساخت پهپادهای شناسایی بود، امروز بخش قابل توجهی از توان تحقیق و توسعه به تولید مهمات سرگردان و پهپادهای انتحاری اختصاص یافته است؛ تجهیزاتی که به دلیل هزینه کمتر نسبت به موشکهای کروز، تولید سادهتر و انعطافپذیری عملیاتی، به یکی از مهمترین ابزارهای جنگهای مدرن تبدیل شدهاند.
در این میان، رونمایی از نسخه ارتقا یافته پهپاد «حدید ۱۱۰» در نبرهای اخیر با آمریکا توجه بسیاری از رسانهها و تحلیلگران نظامی را جلب کرد. دلیل این توجه تنها معرفی یک پهپاد جدید نبود، بلکه تغییر رویکردی بود که در طراحی آن دیده میشود. برخلاف بیشتر پهپادهای انتحاری شناختهشده ایران که از موتورهای پیستونی و ملخی استفاده میکنند، حدید ۱۱۰ به یک موتور جت کوچک مجهز شده و به همین دلیل در رده متفاوتی از مهمات سرگردان قرار میگیرد. هرچند هنوز بخش زیادی از مشخصات این پهپاد محرمانه باقی مانده، اما اطلاعات رسمی منتشرشده در کنار تحلیلهای مراکز مطالعاتی خارجی، تصویری نسبتاً روشن از جایگاه آن در برنامه پهپادی ایران ارائه میدهد.
حدید ۱۱۰ چه تفاوتی با نسلهای قبلی دارد؟
مهمترین ویژگی حدید ۱۱۰، استفاده از پیشران توربوجت است؛ موضوعی که آن را از پهپادهایی مانند شاهد ۱۳۶، شاهد ۲۳۸ و دیگر مهمات سرگردان ایرانی متمایز میکند. در پهپادهای ملخی، سرعت معمولاً بین ۱۵۰ تا ۲۰۰ کیلومتر بر ساعت است، اما استفاده از موتور جت باعث شده سرعت حدید ۱۱۰ بنا بر برآورد منابع مختلف به حدود ۵۱۰ کیلومتر بر ساعت برسد.
این افزایش سرعت صرفاً یک عدد نیست، بلکه نشاندهنده تغییر فلسفه طراحی است. پهپادهای کندتر معمولاً برای پروازهای طولانی و بردهای زیاد مناسب هستند، اما نمونههای جتمحور برای رسیدن سریعتر به هدف و انجام مأموریت در بازه زمانی کوتاهتر طراحی میشوند. علاوه بر این، حدید میتواند در ارتفاع پایینتری نیز پرواز کند که این مورد نیز مزیتی متفاوت برای نسل جدید این پهپاد انتحاری است.
از نظر ظاهری نیز حدید ۱۱۰ تفاوتهایی با نسلهای پیشین دارد. تصاویر منتشرشده نشان میدهد بدنه این پهپاد از خطوط شکسته و سطوح زاویهدار استفاده میکند و ورودی هوای موتور در قسمت فوقانی بدنه قرار گرفته است. برخی تحلیلگران این طراحی را تلاشی برای کاهش سطح مقطع راداری میدانند، هرچند تاکنون هیچ داده رسمی درباره میزان واقعی پنهانکاری یا سطح مقطع راداری آن منتشر نشده و ادعاهای مطرحشده در این زمینه قابل راستیآزمایی مستقل نیست.
درباره مشخصات فنی حدید ۱۱۰ چه میدانیم؟
وزارت دفاع و سپاه پاسداران تاکنون تنها بخشی از اطلاعات این پهپاد را منتشر کردهاند و به همین دلیل بسیاری از مشخصات آن همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد. با این حال، بر اساس دادههای موجود در منابع ایرانی و تحلیلهای بینالمللی، حدید ۱۱۰ احتمالاً شعاع عملیاتی در حدود ۳۵۰ کیلومتر دارد و میتواند نزدیک به یک ساعت در آسمان باقی بماند.
گزارشهای منتشرشده همچنین از حمل سرجنگی حدود ۳۰ کیلوگرمی حکایت دارند. اگرچه این میزان نسبت به سرجنگی موشکهای کروز یا بالستیک چندان زیاد نیست، اما برای هدف قرار دادن زیرساختهای حساس، تجهیزات الکترونیکی، رادارها، خودروهای فرماندهی یا انبارهای مهمات کافی ارزیابی میشود.
یکی دیگر از ویژگیهای این پهپاد، نحوه پرتاب آن است. حدید ۱۱۰ نیازی به باند پرواز ندارد و از روی پرتابگر زمینی، با استفاده از یک بوستر سوخت جامد، به هوا فرستاده میشود. پس از پایان مرحله شتاب اولیه، موتور جت فعال شده و پرواز ادامه پیدا میکند. چنین روشی امکان استقرار سریعتر سامانه را فراهم میکند و وابستگی آن را به فرودگاهها یا پایگاههای هوایی کاهش میدهد.
برخی رسانههای خارجی همچنین سقف پروازی این پهپاد را حدود ۹ هزار متر عنوان کردهاند، اما این عدد تاکنون از سوی منابع رسمی تأیید نشده است. همین وضعیت درباره سامانه هدایت، نوع ناوبری، مقاومت در برابر جنگ الکترونیک و دقت اصابت نیز وجود دارد؛ موضوعاتی که هنوز اطلاعات دقیقی درباره آنها منتشر نشده است.
چرا رونمایی از حدید ۱۱۰ مورد توجه تحلیلگران قرار گرفت؟
بخش مهمی از توجه رسانههای خارجی به حدید ۱۱۰، نه به دلیل قدرت تخریب آن، بلکه به خاطر روندی است که این پهپاد نمایندگی میکند. طی سالهای اخیر، بسیاری از ارتشهای جهان به سمت توسعه مهمات سرگردان پرسرعت حرکت کردهاند؛ تجهیزاتی که از نظر هزینه، میان موشکهای کروز و پهپادهای انتحاری ارزانقیمت قرار میگیرند.
در همین چارچوب، برخی مراکز مطالعاتی غربی معتقدند معرفی حدید ۱۱۰ نشان میدهد صنعت دفاعی ایران نیز در حال حرکت به سمت نسل جدیدی از پهپادهای جتمحور است. این روند، در صورت ادامه، میتواند تنوع سبد پهپادی ایران را افزایش دهد و در کنار پهپادهای دوربرد و کمهزینه، گزینههای سریعتر و تخصصیتری را نیز در اختیار نیروهای مسلح قرار دهد.
حدید ۱۱۰ چه جایگاهی در برنامه پهپادی ایران دارد؟
طی سالهای گذشته، ایران تلاش کرده مجموعهای متنوع از پهپادها را برای مأموریتهای مختلف توسعه دهد؛ از پهپادهای شناسایی و مراقبت گرفته تا پهپادهای رزمی، انتحاری و مهمات سرگردان. در چنین ساختاری، هر سامانه قرار نیست جایگزین سامانه دیگر شود، بلکه نقش متفاوتی بر عهده دارد.
از همین منظر، حدید ۱۱۰ را نیز باید بخشی از روند تکامل فناوری پهپادی ایران دانست، نه جانشینی برای پهپادهایی مانند شاهد ۱۳۶. این پهپاد از نظر فناوری، نوع پیشران و طراحی، نشاندهنده حرکت به سمت نسل جدیدی از مهمات سرگردان است؛ نسلی که سرعت بالاتر، زمان واکنش کمتر و طراحی متفاوت، مهمترین ویژگیهای آن به شمار میروند.
از نگاه تحلیلگران نظامی، ارزش واقعی حدید ۱۱۰ نه در قدرت تخریب آن، بلکه در نقش آن به عنوان بخشی از یک حمله ترکیبی است؛ حملهای که در آن موشکهای بالستیک، موشکهای کروز، پهپادهای کند و پهپادهای جتمحور به طور همزمان به سمت اهداف مختلف شلیک میشوند تا سامانه دفاعی را وادار به تقسیم منابع و افزایش احتمال عبور برخی پرتابهها کنند. این همان روندی است که طی سالهای اخیر در دکترین پهپادی ایران بیش از گذشته مشاهده میشود.
