سقوط قیمت نفت در پی کاهش تنش‌ها میان آمریکا و ایران

رویداد۲۴ | علیرضا نجفی- در مارس ۱۹۷۶، نشریه «الاتحاد»، ارگان اتحادیه ملی دانشجویان کویت، گزارشی مفصل دربارهٔ گسترش قدرت اقتصادی و سیاسی ایران منتشر کرد. گزارش در فضای جنگ سرد و با نگاه انتقادی نیرو‌های چپ و ملی‌گرای عرب نوشته شده بود: ایران در چشم نویسندگانش، نگهبان نظم مطلوب غرب در خلیج فارس، شریک آمریکا و اسرائیل و در پی گسترش نفوذ بر بازار‌های همسایه بود. بااین‌حال، ارزش سند فقط در داوری سیاسی آن نیست. آمار نفت، قرارداد‌های نظامی و خبر‌های تجاری‌اش تصویری زنده از کشوری به دست می‌دهد که می‌کوشید ثروت نفت را به صنعت، ارتش و منزلت منطقه‌ای تبدیل کند.

این داده‌ها را نمی‌توان بی‌چون‌وچرا پذیرفت؛ بعضی ارقام از منابع ناهمگون آمده‌اند و گاه سفارش، برنامه و تحویل واقعی در هم آمیخته است. اما پس از سنجش گزارش با اسناد اقتصادی و دیپلماتیک، مسئله‌ای روشن باقی می‌ماند: ایران چگونه در مدتی کوتاه چنین بزرگ شد و چرا قدرتی که ساخت، از همان آغاز ناموزون بود؟  نفت و جابه‌جایی موازنه ثروت

رشد ایران را نمی‌توان تنها با تصمیم‌های دولت توضیح داد. جهان پس از جنگ جهانی دوم با شتاب نفت بیشتری مصرف می‌کرد و خلیج فارس بخش بزرگی از ذخایر شناخته‌شده و تولید روزانهٔ جهان را در اختیار داشت. مخازن عظیم، چاه‌های پربازده و نزدیکی میدان‌ها به ساحل، هزینهٔ استخراج را نیز بسیار پایین نگه می‌داشت. «الاتحاد» برای نشان‌دادن این مزیت، هزینهٔ هر بشکه نفت در کویت را پنج تا شش سنت و در میدان‌های خشکی دبی نزدیک به سی‌وپنج سنت برآورد می‌کرد؛ ارقامی که با هزینه‌های بسیار بالاتر در آمریکا و دریای شمال مقایسه می‌شدند. روش محاسبه در همه‌جا یکسان نبود، اما اصل تفاوت تردیدبردار نبود: نفت خلیج فارس حاشیه سودی استثنایی داشت.

داشتن نفت، البته، با تسلط بر اقتصاد نفت یکسان نبود. استخراج، حمل، بیمه، پالایش، توزیع و مالیات هرکدام بخشی از قیمت نهایی را می‌بردند و بیشتر این حلقه‌ها در اختیار شرکت‌ها و دولت‌های غربی بود. ارقام «الاتحاد» دربارهٔ سهم تولیدکنندگان و شرکت‌های خارجی همیشه با یکدیگر سازگار نیست، اما جهت استدلال درست است: کشوری که فقط نفت خام می‌فروخت، بخش بزرگی از ارزش افزوده را واگذار می‌کرد. از همین‌جا تلاش تولیدکنندگان برای افزایش سهم خود در قالب اوپک، توافق تهران در ۱۹۷۱ …