محمد حسینی باغسنگانی - پژوهشگر فرهنگ و هنر - در یادداشتی با عنوان «سپهر فرهنگی و میراث علمی زریاب» به مناسبت زادروز عباس زریاب خویی که برای انتشار در اختیار ایسنا قرار داده، نوشته است:
«در سپهر فرهنگی قرن معاصر ایران، دکتر عباس زریاب خویی (۱۲۹۸-۱۳۷۳) شخصیتی است که به تعبیر شفیعی کدکنی، دریغاگویِ فقدانش نه برای یک فرد، بلکه برای یک جامعه فرهنگی باید بود. او از نادرههای روزگار بود که در عصر گذار از سنت به تجدد بالید و توانست دو سنت آموزشی شرقی و غربی را در بالاترین سطح ممکن با هم پیوند زند. زریاب تنها یک مورخ یا مترجم نبود؛ او منظومهای عقلانی برای تبیین فرهنگ ملی خویش تدارک دیده بود که بر ارکان تاریخ، ادبیات، فلسفه و علوم اسلامی استوار بود.
«نوسنتگرایی علمی»: هخوانی منطق صوری و متدولوژی مدرن
یکی از برجستهترین مختصات علمی زریاب، جایگاه او به عنوان مورخی «نوسنتگرای علمی» است. او تحصیلات خود را در حوزهی علمیه قم و در محضر استادانی چون امام خمینی(ره)، سید محمد محقق داماد و سید محمد حجت آغاز کرد. در گفتگوهایی که با باقر زریاب خویی، برادر استاد داشتم، بر این نکته تأکید کرده بود که ریشههای تفکر استدلالی و انضباط فکری زریاب در همین سالهای تلمذ در قم شکل گرفت. او منطق صوری و اصول فقه را با چنان دقتی فرا گرفت که بعداً در مواجهه با متدهای نوین تاریخنگاری در آلمان، از آنها به عنوان ابزاری برای نقد بهره جست.
زریاب پس از عزیمت به آلمان و دریافت دکتری از دانشگاه ماینتس، با روشهای فیلولوژی (زبانشناسی تاریخی) و نقد منبع غربی آشنا شد. حرف تازهی او در تاریخنگاری ایران، «بومیسازی تاریخنگاری غربی» بود؛ به این معنا که او از ابزارهای مدرن برای بازتعریف علمی دانش تاریخ استفاده کرد، اما هرگز تسلیم پیشفرضهای مادیگرایانه یا نگاههای فروکاستگرایانهی برخی خاورشناسان نشد. او میان «امر قدسی» و «امر تاریخی» توازنی برقرار کرد که در اثر درخشانش «سیره رسولالله» تجلی یافت. او در این کتاب، با حفظ عقیده به منشأ وحیانی رسالت، از ضوابط علمی برای پالایش روایات تاریخی از خرافات استفاده کرد و بدین ترتیب پلی مستحکم میان سنتِ نقلی و عقلِ نقاد دانشگاهی ساخت.
زریابِ مترجم، «انتقالدهنده اندیشه» و توسعهدهنده زبان علم
