در هیچ کجای جهان و بخصوص در ایران، مساجد همیشه فقط محل عبادت نبوده اند؛ اما میان «مسجد جامع» و «مساجد محلی» تفاوتی مهم وجود دارد. مسجد محله، در درجه نخست برای نیازهای روزمره و عبادی ساکنان یک محله شکل میگرفت؛ جایی برای نماز جماعت، برگزاری آیینهای مذهبی و ارتباط نزدیک میان مردم همان محله. اما مسجد جامع، مسجدِ یک شهر بود؛ فضایی برای گرد آمدن مردم از محلههای مختلف در یک اجتماع بزرگتر.
مهمترین نمود این تفاوت، در برگزاری مراسم نماز جمعه است برخلاف نمازهای روزانه که میتوانستند در مساجد محلی برگزار شوند، نماز جمعه در سنت اسلامی با اجتماع عمومی مردم پیوند داشت و مسجد جامع، محل اصلی این گردهمایی بود. خطبه جمعه نیز در دورههای مختلف تاریخی، علاوه بر جنبه مذهبی، گاه با مسائل اجتماعی و سیاسی جامعه همراه بود. از همین رو، مساجد جامع در بسیاری از شهرهای تاریخی ایران در مقیاسی فراتر از یک محله …
