در خراسان اما این رسالت، ابعادی گستردهتر یافته و مساجد این سرزمین، در کنار جایگاه دینی و فرهنگی خود، روایتگر بخشی از تاریخ، هنر و هویت مردمانیاند که قرنها در سایه آنها زیستهاند.
در همین راستا، در یک بازدید میدانی و برای بازخوانی این خاستگاههای تحول، به سراغ مساجدی با پیشینهای دیرینه در اطراف حرم مطهر رضوی رفتیم؛ بناهایی که در دل آجرها، گنبدها و شبستانهای خود، روایتی شنیدنی از گذشته دارند و نهتنها یک اثر تاریخی، بلکه نشانهای زنده از پیوند ایمان، هنر و زیست مؤمنانه مردم این دیار هستند.
نخستین مقصد، "مسجد حوض معجردار" در تقاطع خیابان نواب صفوی و شارستان رضوی بود؛ مسجدی که امروز اثری از کالبد آن باقی نمانده، اما نام و پیشینهاش همچنان در حافظه بافت تاریخی شهر حضور دارد.
رضا سلیماننوری، مدیر اسناد مکتب بافت تاریخی مشهد درباره این مسجد اظهار کرد: مسجد حوض معجردار بنایی متعلق به دوره صفویه تا قاجار بوده که اول اسفند ۱۳۹۴ با شماره ۳۱۴۳۵ در فهرست آثار ملی کشور ثبت شد، اما در ۲۵ دی ۱۳۹۶ به دست شهرداری مشهد تخریب شد. تخریب این مسجد، نمونهای از آسیبهایی است که در سالهای گذشته به بناهای ارزشمند بافت پیرامونی حرم وارد شده است؛ بناهایی که تنها یک ساختمان مذهبی نیستند، بلکه بخشی از حافظه جمعی محله و نشانهای از تداوم زندگی در گذرهای قدیمی مشهد به شمار میروند.
در ادامه مسیر، به "مسجد فیل" رسیدیم؛ مسجدی که اکنون از بنای آن صرفاً یک در باقی مانده و تنها نشانه از مسجدی است که زمانی در ساختار محله حضور داشته و نام آن با روایتهای گوناگون در تاریخ شفاهی مشهد پیوند خورده است.
سلیماننوری درباره علت نامگذاری مسجد فیل گفت: درباره نامگذاری این مسجد به «فیل»، دو روایت مطرح است. براساس روایت نخست، واقف زمین مسجد فردی به نام «حَسَنْ فیل» بوده که بهدلیل بزرگی بینیاش به این لقب شناخته میشد و همین نام بر مسجد نیز باقی مانده است. در روایت دوم آمده است که این محدوده در گذشته کاروانسرایی در مسیر جاده ابریشم بوده و کاروانیان فیلهای خود را در آنجا میبستند؛ از همین رو این مکان به «فیل» شهرت یافته و پس از وقف آن به مسجد، نام پیشین حفظ شده است.
وی با اشاره به پیشینه حضور هندیها و کشمیریها در مشهد افزود: نامهایی مانند محله …
