در این میان، سرخس به دلیل موقعیت ممتاز در نقطه صفر مرزی با ترکمنستان و قرار گرفتن در مسیر کریدورهای بینالمللی، از جمله ظرفیتهایی است که فعالسازی کامل پتانسیلهای آن میتواند جایگاه ایران را در بازارهای آسیای میانه به شکل محسوسی ارتقا دهد.
سرخس اگرچه در نگاه نخست شهری کوچک در شمال شرق خراسان رضوی به نظر میرسد، اما در نگاه ژئوپلیتیکی، نقطهای راهبردی در تلاقی مسیرهای ارتباطی شرق و غرب است. مجاورت با ترکمنستان، اتصال به شبکه ریلی بینالمللی و برخورداری از زیرساختهای انرژی، این شهرستان را به مجموعهای کمنظیر از مزایای مکمل تبدیل کرده است؛ مزایایی که در صورت مدیریت یکپارچه میتواند سرخس را از یک ایستگاه مرزی ساده به یک هاب لجستیکی، صنعتی و بازرگانی در شمال شرق کشور ارتقا دهد.
آسیای مرکزی در سالهای اخیر به یکی از جذابترین بازارهای نوظهور برای قدرتهای اقتصادی جهان تبدیل شده است. کشورهای این منطقه با جمعیتی رو به رشد و نیاز فزاینده به کالاهای صنعتی، تجهیزات، مصالح ساختمانی و خدمات فنی، به دنبال مسیرهای مطمئن و کوتاه برای تجارت خارجی هستند. ایران به دلیل همجواری جغرافیایی و پیوندهای تاریخی با این منطقه، در موقعیت ممتازی برای پاسخگویی به این نیازها قرار دارد؛ اما این پاسخگویی، تنها با عبور ساده کالا از مرزها محقق نمیشود.
برای آنکه ایران بتواند سهم بازار خود را در آسیای میانه افزایش دهد و از ظرفیتهای ترانزیتی به نفع اقتصاد ملی استفاده کند، نیازمند گذار از مدلهای سنتی بازرگانی به مدلهای مدرن صنعتی و لجستیکی است. در این میان، سرخس با بهرهگیری از ظرفیتهای خود برای تأمین نیازها و با تکیهبر شبکه ریلی برای کاهش هزینههای حملونقل، میتواند نقش گذرگاه اصلی را ایفا کند. در واقع، فعالسازی پتانسیلهای این منطقه، فراتر از یک توسعه محلی، یک ضرورت راهبردی برای تقویت نفوذ اقتصادی ایران در مسیرهای تجاری شرق و ایجاد زنجیره ارزش در صنایع پاییندستی است. تنها در صورتی میتوان از سرخس به عنوان یک دروازه طلایی یاد کرد که زیرساختهای مواصلاتی، تسهیلات قانونی و نگاه برنامهریزی شده، همزمان برای تبدیل این نقطه مرزی به یک قطب تولید و توزیع به کار گرفته شوند.
تغییر پارادایم تجاری در شرق
یک فعال اقتصادی، با اشاره به جایگاه استراتژیک مناطق مرزی، بر ضرورت بازنگری بنیادین در نگاه حاکمیتی و تجاری به شهرستان سرخس تأکید کرد و گفت: برای تثبیت نفوذ اقتصادی ایران در آسیای میانه، باید مدل سنتی ترانزیت ساده را کنار گذاشت و به سمت ایجاد زنجیره ارزش در نقطه صفر مرزی حرکت کرد.
مهدی نایهدر در گفت و گو با ایسنا اظهار کرد: اشتباه استراتژیک ما در سالهای گذشته، نگریستن به سرخس صرفاً به عنوان یک دریچه برای عبور کالا بوده است. در حالی که در دنیای امروز، قدرت اقتصادی بر پایه لجستیک هوشمند و تولید در مبدأ استوار است.
وی خاطرنشان کرد: سرخس به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی منحصر به فرد، پتانسیل تبدیل شدن به یک هاب صنعتی-تجاری را دارد که میتواند هزینههای عملیاتی صادرکنندگان ایرانی را به شدت کاهش و رقابتپذیری کالاها را در بازارهای ترکمنستان و کشورهای همسایه افزایش دهد.
این فعال اقتصادی، ادامه داد: اتصال ریلی سرخس به شبکههای بینالمللی، کلید طلایی ورود به بازارهای آسیای میانه است؛ اما بهرهبرداری از این ریل نباید محدود به جابجایی واگنها باشد؛ بلکه باید با ایجاد مناطق آزاد تخصصی و تسهیلات گمرکی مدرن، انگیزهای برای سرمایهگذاران ایجاد شود تا واحدهای تولیدی کوچک و متوسط خود را در مجاورت مرز مستقر کنند.
نایهدر تبیین جزئیات عملیاتی، معتقد است: برای تبدیل سرخس به یک مرکز صنعتی، باید بر روی صنایع متناسب با تقاضای منطقه تمرکز کرد.
وی در این خصوص گفت: بسیاری از کالاهای صادراتی ایران به دلیل بستهبندی نامناسب در بازارهای هدف رقابت نمیکنند. باید شهرکهای بستهبندی و برندینگ در سرخس ایجاد شود تا کالاها طبق استانداردهای کشورهای مقصد (مانند ترکمنستان و قزاقستان) نهایی شوند و ارزش افزوده در داخل خاک ایران باقی بماند.
این فعال اقتصادی همچنین با اشاره به تغییرات اقتصادی در آسیای میانه، خاطرنشان کرد: این منطقه تشنه کالاهای صنعتی و خدمات فنی-مهندسی است و سرخس میتواند نقش توزیع کننده مرکزی برای کالاهای ایرانی ایفا کند.
البته این پیشرفت تنها با توسعه فیزیکی محقق نمیشود و نیازمند سه رکن اساسی است؛ که تسهیلات قانونی و گمرکی برای کاهش بروکراسی، سرمایهگذاری در زیرساختهای انرژی برای جذب صنایع برقمحور و ایجاد یک مدیریت یکپارچه بین بخشهای ریلی، جادهای و صنعتی از آن جمله است.
نایهدر توسعه اقتصادی سرخس را یک ضرورت ملی در راستای نگاه به شرق دانست و افزود: اگر بتوانیم جایگاه سرخس را بیش از این ارتقاء دهیم، در واقع سدی اقتصادی در برابر نفوذ کالاهای چینی و اروپایی در آسیای میانه میسازیم و جایگاه ایران را به یک تأمین کننده استراتژیک ارتقا میدهیم.
زمان آن رسیده است که سرخس از حالت ایستگاه خارج شده و به مقصد تبدیل شود؛ مقصدی که در آن تولید، تجارت و لجستیک در هم تنیده شدهاند تا جایگاه ایران در معادلات ترانزیتی منطقه تثبیت گردد.
سرخس یکی از گلوگاههای اصلی نفوذ اقتصادی ایران در بازارهای آسیای میانه
بدون شک فعالسازی کامل ظرفیتهای این شهرستان مرزی میتواند سرخس را به یکی از گلوگاههای اصلی نفوذ اقتصادی ایران در بازارهای آسیای مرکزی تبدیل کند، این منطقه به دلیل موقعیت ژئوپلیتیک، اتصال به شبکه ریلی بینالمللی، همجواری با ترکمنستان و استقرار زیرساختهای انرژی و ترانزیت، از توان آن برخوردار است که به یک هاب لجستیکی و صنعتی در شمال شرق کشور بدل شود.
فرماندار سرخس، اظهار کرد: سرخس صرفاً یک شهرستان مرزی نیست، بلکه نقطهای راهبردی در پیوند ایران با آسیای میانه است و اگر ظرفیتهای آن به درستی مدیریت و تکمیل شود، میتواند بخشی از بار توسعه اقتصادی شرق کشور را به دوش بکشد.
مجید بیکی، در گفت و گو با ایسنا با بیان اینکه سرخس در مسیر کریدورهای مهم ترانزیتی قرار دارد، افزود: ویژگی ممتاز این شهرستان آن است که همزمان از مزیت مرز رسمی، راهآهن بینالمللی و زیرساختهای انرژی برخوردار است؛ مجموعهای که در کمتر نقطهای از کشور به این شکل کنار هم قرار گرفته و همین موضوع، سرخس را به یک فرصت بیبدیل برای سرمایهگذاری و تجارت تبدیل کرده است.
فرماندار سرخس با اشاره به نقش منطقه ویژه اقتصادی این شهرستان در روند توسعه، اظهار کرد: آنچه امروز در سرخس دیده میشود، تنها یک محدوده اداری یا تجاری نیست، بلکه بستری برای شکلگیری یک زنجیره کامل از خدمات لجستیکی، صنعتی و بازرگانی است. استفاده درست از این ظرفیتها میتواند سرخس را از یک مسیر عبوری کالا به یک نقطه ماندگار در تولید، پردازش و توزیع تبدیل کند.
بیکی با تأکید بر اینکه منطقه آزاد یا منطقه ویژه سرخس باید در چارچوب یک نگاه آیندهنگر مدیریت شود، اظهار کرد: اگر قرار است این منطقه در تراز یک مرکز مهم اقتصادی تعریف شود، لازم است از نگاههای مقطعی فاصله بگیریم و به سمت یک برنامهریزی منسجم برای جذب سرمایه، توسعه زیرساخت و تسهیل صادرات حرکت کنیم. در چنین شرایطی، مزیتهای قانونی، گمرکی و حملونقلی منطقه میتواند به شکل واقعی فعال شود.
فرماندار سرخس با اشاره به پیوند این شهرستان با ترکمنستان و بازارهای آسیای میانه تصریح کرد: سرخس میتواند دروازهای برای ورود ایران به بازارهای نوظهور شرق باشد. این موضوع فقط یک شعار نیست؛ زیرا موقعیت جغرافیایی، دسترسی ریلی و نزدیکی به مرز، این شهرستان را به نقطهای تبدیل کرده که میتواند در مبادلات منطقهای نقشآفرین باشد.
وی گفت: کشورهای آسیای مرکزی نیازمند مسیرهای مطمئن حملونقل و ترانزیت هستند و سرخس در صورت تقویت زیرساختها، میتواند یکی از اصلیترین مسیرهای اتصال ایران به این بازارها باشد.
بیکی همچنین پالایشگاه گاز شهید هاشمینژاد را یکی از ستونهای مهم توسعه در این منطقه دانست و تصریح کرد: حضور این مجموعه صنعتی در کنار منطقه اقتصادی، یک مزیت بزرگ برای سرخس ایجاد کرده است. از یکسو تأمین انرژی پایدار برای صنایع و طرحهای جدید امکانپذیر میشود و از سوی دیگر، زمینه برای استقرار صنایع پاییندستی، واحدهای فرآوری و فعالیتهای مکمل صنعتی فراهم میآید.
وی با اعلام اینکه ترکیب انرژی، ترانزیت و تجارت، سرخس را به یک مثلث اقتصادی مهم در شمال شرق ایران تبدیل کرده است، ضرورت تکمیل محور مشهد-سرخس را ضروری دانست و خاطرنشان کرد: مهمترین مطالبه مردم و فعالان اقتصادی در این حوزه، بهبود و تکمیل مسیر ارتباطی مشهد به سرخس است. این محور شریان اصلی دسترسی به مرز، منطقه اقتصادی و شبکه حملونقل بینالمللی به شمار میرود.
فرماندار سرخس تأکید کرد: هر میزان تأخیر در ارتقای این مسیر، مستقیماً بر هزینه حمل کالا، سرعت تبادلات تجاری و جذابیت منطقه برای سرمایهگذاران اثر میگذارد.
بیکی با بیان اینکه توسعه زیرساختهای جادهای باید همپای توسعه مرزی پیش برود، ادامه داد: تا زمانی که دسترسیهای زمینی به استانداردهای لازم نرسد، نمیتوان از منطقه آزاد یا منطقه ویژه انتظار داشت که به طور کامل فعال شود.
وی افزود: زیرساخت حملونقل در سرخس یک موضوع فرعی نیست، بلکه اصل توسعه است و اگر این اصل نادیده گرفته شود، بخشی از ظرفیتهای بالفعل و بالقوه منطقه بلااستفاده خواهد ماند.
فرماندار سرخس همچنین از مجلس شورای اسلامی خواست برای رفع موانع اعتباری طرحهای زیرساختی این شهرستان ورود جدیتری داشته باشد؛ انتظار داریم به خصوص اعضای کمیسیون اقتصادی مجلس که اخیراً سفری به شهرستان داشتهاند با نگاه حمایتی به پروژههای اولویتدار سرخس، زمینه تأمین اعتبارات لازم را فراهم کنند.
وی با تأکید بر اینکه سرمایهگذاری در سرخس، سرمایهگذاری در امنیت اقتصادی شرق کشور و تقویت موقعیت ایران در تجارت منطقهای است، بیان کرد: سرخس میتواند نقش مهمی در افزایش سهم ایران از کریدورهای بینالمللی ایفا کند.
بیکی اظهار کرد: این شهرستان به دلیل قرار گرفتن در مسیر تبادلات شرق و غرب و نیز اتصال به شبکه ریلی منطقه، قابلیت آن را دارد که به یکی از نقاط کلیدی حملونقل کالا میان ایران و آسیای مرکزی تبدیل شود. اگر از این فرصت بهدرستی استفاده شود، سرخس نهتنها برای خراسان رضوی، بلکه برای کل اقتصاد ملی ارزشآفرین خواهد بود.
فرماندار سرخس در ادامه منطقه اقتصادی این شهرستان را دارای ظرفیت بالقوه برای استقرار صنایع جدید دانست و گفت: یکی از مهمترین ویژگیهای سرخس آن است که میتواند همزمان میزبان فعالیتهای بازرگانی، صنعتی و ترانزیتی باشد. این همافزایی موجب میشود که منطقه از یک گذرگاه ساده مرزی فراتر رود و به یک مرکز تولید و توزیع کالا تبدیل شود.
وی با اشاره به موقعیت قانونی و مزیتهای اجرایی مناطق اقتصادی گفت: معافیتها و تسهیلات پیشبینیشده برای این مناطق زمانی اثرگذار میشود که در کنار آن، سازوکارهای اجرایی، خدماتی و حملونقلی نیز روان باشد. هدف نهایی از توسعه این منطقه باید افزایش ارزش افزوده، کاهش خامفروشی، جذب سرمایهگذار و ارتقای جایگاه سرخس در نقشه اقتصادی کشور باشد.
فرماندار سرخس در ادامه اظهار کرد: سرخس ظرفیت آن را دارد که به یک مرکز پشتیبان برای صادرات کالا، خدمات لجستیکی و تولید صنعتی تبدیل شود، اما تحقق این هدف نیازمند حمایت ملی، تصمیمگیری سریع و نگاه بلندمدت است.
وی با بیان اینکه منطقه سرخس میتواند در تعامل با کشورهای همسایه، به ویژه آسیای میانه، نقشآفرینی مؤثری داشته باشد، تصریح کرد: توسعه مناسبات تجاری و ترانزیتی از این مسیر، صرفاً به نفع یک شهرستان نیست، بلکه میتواند به تقویت جایگاه ایران در اقتصاد منطقهای کمک کند.
فرماندار سرخس تأکید کرد: فعالسازی کامل ظرفیتهای منطقه، تکمیل زیرساختهای ارتباطی و حمایت از پروژههای اولویتدار، سه رکن اصلی برای تبدیل سرخس به یک قطب اقتصادی واقعی است.
وی گفت: آینده سرخس به این بستگی دارد که امروز تا چه اندازه برای آن تصمیمهای درست و به موقع گرفته شود؛ اگر این فرصت به درستی مدیریت شود، سرخس میتواند به یکی از مهمترین نقاط اثرگذار در توسعه شرق کشور و نفوذ اقتصادی ایران در آسیای میانه تبدیل شود.
سرخس تنها یک مرکز تجاری نیست
در سالهای اخیر، معادلات تجاری منطقهای دستخوش تغییرات شگرفی شده و ایران برای حفظ جایگاه خود در زنجیره تأمین جهانی، نیازمند نگاهی نوین به مناطق استراتژیک خود است. در این میان، سرخس برای ورود به آسیای میانه، از حالت یک گذرگاه موقت عبور کالا خارج شده و به کانونی برای تعاملات اقتصادی عمیق تبدیل شده است.
مدیرعامل و رئیس هیئتمدیره سازمان منطقه آزاد تجاری-صنعتی سرخس، با تأکید بر جایگاه سرخس در دیپلماسی اقتصادی، معتقد است: نادیده گرفتن پتانسیلهای این منطقه در سالهای اخیر، یک غفلت استراتژیک بوده که اکنون جبران آن برای امنیت اقتصادی کشور حیاتی است.
رسول رئیسجعفری، بیان کرد: کریدورهای شرقی کشور نباید تنها به عنوان گزینهای جایگزین در شرایط تحریم یا بحران دیده شوند. بلکه توسعه این مسیرها باید به عنوان یک رکن ثابت و ماندگار در سیاستگذاریهای کلان اقتصادی تثبیت شود.
وی افزود: حتی در سناریوی عادی شدن روابط بینالمللی، دسترسی کوتاهتر و کمهزینهتر به بازارهای قدرتمند از طریق سرخس، مزیت رقابتی بیبدیلی برای ایران ایجاد میکند؛ بنابراین، توسعه سرخس همبستگی مستقیمی با تابآوری ملی در برابر شوکهای آینده دارد.
رئیس هیئتمدیره سازمان منطقه آزاد تجاری-صنعتی سرخس با اشاره به پیشینه توسعه منطقه، خاطرنشان کرد: سرخس برخلاف بسیاری از نقاط صفر مرزی، با زیرساختهای نیمهکاره روبرو نیست.
وی توضیح داد: بیش از ۳۰ سال است که با سرمایهگذاری هدفمند مجموعه آستان قدس رضوی، بسترهای فیزیکی، اداری و لجستیکی در این منطقه فراهم شده است. اکنون وقت آن رسیده که به جای دوبارهکاری و ساخت زیرساختهای اولیه، بر بهرهبرداری حداکثری از این داراییها تمرکز کنیم تا سرعت رشد اقتصادی منطقه جهش یابد.
رئیسجعفری به تغییر ساختار مدیریتی در منطقه آزاد سرخس اشاره کرد و گفت: برخلاف اداری شدگی بسیاری از مناطق آزاد، هیئتمدیره جدید سرخس با ترکیبی از تخصصهای حقوقی، اقتصادی و با مشارکت فعال دولت و آستان قدس رضوی شکل گرفته است. این رویکرد تیممحور و تخصصی، گلوگاههای بوروکراتیک را کاهش داده و محیطی شفاف و سریع برای سرمایهگذاران فراهم کرده است.
وی تأکید کرد: هنوز بسیاری از فعالان اقتصادی با ظرفیتهای لجستیکی، ریلی و گمرکی سرخس و ارتباط مستقیم آن با بازارهای چین و آسیای میانه آشنا نیستند. این شکاف اطلاعاتی مانع جذب سرمایههای خرد و کلان شده است.
رئیس هیئتمدیره سازمان منطقه آزاد تجاری-صنعتی سرخس افزود: سرخس تنها یک مرکز تجاری نیست؛ بلکه دارای تاریخ کهن و فرهنگ غنی است. معرفی این ابعاد در کنار ظرفیتهای اقتصادی میتواند به برندینگ منطقه کمک کند.
فعالسازی کریدور شمال-جنوب و تقویت مسیرهای شرقی، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت برای امنیت اقتصادی و توسعه متوازن است. اگر بتوانیم از ظرفیتهای منطقه آزاد سرخس به درستی بهرهبرداری کنیم، نه تنها اقتصاد خراسان رضوی، بلکه کل کشور از یک جریان ثروت پایدار و کمهزینه بهرهمند خواهد شد.
انتهای پیام
