پشت پرده کودتای ۲۸ مرداد به روایت مطبوعات

خبرگزاری مهر - مجله مهر؛ عطیه جواره: در تاریخ، تقریبا هیچ رویدادی یک‌شبه اتفاق نمی‌افتد! نه انقلابی ناگهان به پیروزی می‌رسد و نه تاج ظلم و ستمی در یک لحظه از تخت پادشاهی سقوط می‌کند. حقیقت این است که پشت هر واقعه، روزها و ماه‌ها تصمیم، اختلاف، کشمکش و اتفاقاتی وجود دارد که در کنار هم، مسیر تاریخ را تغییر می‌دهند. کودتای ۲۸ مرداد نیز از همین جنس است؛ رویدادی که برای فهم آن نمی‌توان تنها به یک روز نگاه کرد و از روزهای قبل آن گذشت و اگر قرار است از تاریخ چیزی بیاموزیم، باید به مسیری که نهایتا به نقطه عطفی ختم شده است، نگاه کنیم. از همین رو، در این گزارش، روزهای منتهی به کودتای ۲۸ مرداد سال ۱۳۲۲ را قدم‌به‌قدم پیش می‌رویم؛ روزهایی که در ظاهر هرکدام خبری جداگانه محسوب می‌شوند، اما در کنار یکدیگر، تصویری روشن‌تر از زمینه‌ها و دلایلی ارایه می‌دهند که ایران را به یکی از مهم‌ترین نقاط تاریخ معاصر خود می‌رساند.

۱۹ مرداد ۱۳۳۲؛ رفراندوم در سراسر کشور

(۹ روز مانده تا کودتا)

چندماهی می‌شود که محمد مصدق مجلس را همراه دولت نمی‌بیند و قصد انحلال آن را دارد. چرا که از منظر او بخش قابل توجهی از نمایندگان در برابر سیاست‌هایش ایستاده‌اند و از نگاه دولت، مجلس به جای آن‌که در حل بحران کشور نقش داشته باشد، خود به یکی از موانع ادامه کار دولت تبدیل شده. در سوی دیگر، مخالفان مصدق معتقدند نخست‌وزیر با تصمیم بر انحلال مجلس، یکی از پایه‌های اصلی نظام مشروطه را از بین می‌برد و راه را برای تمرکز بیشتر قدرت باز می‌کند. اما مصدق مسیر دیگری پیش پای خود می‌بیند: مراجعه مستقیم به مردم و سپس برگزاری انتخابات جدید. به همین دلیل، پس از مرحله نخست همه‌پرسی در تهران، روز ۱۹ مرداد نوبت به شهرستان‌ها می‌رسد. در تمام شهرهای کشور به جز تهران تعطیلی عمومی اعلام و رأی‌گیری از ساعات ابتدایی صبح آغاز می‌شود و تا حدود ظهر ادامه می‌یابد.

از طرفی این همه‌پرسی برای دولت فقط یک رأی‌گیری ساده نیست. مصدق می‌خواهد با نشان دادن رأی مردم، پاسخ مخالفانی را بدهد که انحلال مجلس را اقدامی خارج از خواست عمومی می‌دانند. اما در مقابل، مخالفانش می‌گویند شکل برگزاری همه‌پرسی و اساساً کنار گذاشتن مجلس، خود محل اشکال است. در همان روز، پهلوی به شمال کشور می‌رود. سفر او آن‌هم در شرایطی که بحث برکناری …