به گزارش خبرنگار مهر، انقلاب مشروطیت ایران در اوایل سده چهاردهم هجری خورشیدی، نقطهعطفی بنیادین و سرنوشتساز در تاریخ سیاسی، اجتماعی و اندیشگی معاصر ایران بهشمار میرود. این جنبش ملی و دینی که با هدف مهار استبداد قاجاری، برپایی حاکمیت قانون، تاسیس مجلس شورای ملی و حفظ استقلال کشور شکل گرفت، پاسخ متفکران و رهبران جامعه به بحرانهای عمیق ساختاری، انحطاط سیاسی و نفوذ روزافزون استعمار خارجی بود. بررسی ابعاد گوناگون مشروطیت، فرآیندی پیچیده از تکاپوی اندیشهای، چالشهای گفتمانی، نقشآفرینی روحانیت شیعه و نهایتاً تحولات ساختاری پس از آن را آشکار میسازد.
زمینه و انگیزههای پیدایش نهضت مشروطه در ساختار سیاسی-اجتماعی ایران عصر قاجار ریشه داشت. جامعه ایران در این دوران با فساد اداری، عدم امنیت جانی و مالی، جور حکام محلی و وابستگی اقتصادی به قدرتهای بیگانه مواجه بود. احساس نیاز به گذر از حکومت استبداد فردی به سوی یک نظام مبتنی بر «مشروطیت» و «قانونمداری»، نه تنها در میان روشنفکران تحصیلکرده غرب، بلکه در بطن نهاد مرجعیت و روحانیت شیعه نیز شکل گرفت. اندیشهورزان و علما درک کردند که جهت حفظ کیان جامعه اسلامی و جلوگیری از اضمحلال کشور، مهار قدرت حاکمه از طریق تأسیس مجلس و وضع قوانین موضوعه، ضرورتی حیاتی است.
یکی از مهمترین ابعاد انقلاب مشروطه، حیات سیاسی و اندیشگی روحانیت شیعه و تلاش آنان برای صورتبندی مفاهیمی چون «مشروطه اسلامی» بود. در این دوره، جریانهای متعدد حوزوی و علمای بزرگ وارد کارزار سیاسی و نظری شدند. علمایی مانند علامه محمدحسین نائینی در رساله معروف «تنبیهالأمة و تنزیه الملة» و آیتالله حاجآقا نورالله اصفهانی در رساله ماندگار «مقیم و مسافر»، تلاش کردند تا با استناد به منابع فقهی و کلامی شیعه، نسبت میان آموزههای دینی و مفاهیم نوین سیاسی همچون قانونگرایی، آزادی، برابری، پارلمانتاریسم و عدالتخواهی را تبیین نمایند.
در این میان، رساله «مقیم و مسافر» نوشته حاجآقا نورالله اصفهانی یکی از اصیلترین متون اندیشه سیاسی دوره گذار محسوب میشود. او که جنبش مشروطهخواهی در منطقه اصفهان و بختیاری را هدایت میکرد و نفوذ اجتماعی گستردهای داشت، اندیشههای خود را در قالب گفتوگویی فرضی میان دو شخصیت («مقیم» به عنوان فردی بومی، اهل نظر و منتقد …
