تاب‌آوری اقتصاد در ایران؛ فرصتی که هنوز برای بنگاه‌های کوچک باقی است

یادداشت مهمان، ایمان چراتیان، دکترای اقتصاد بین‌الملل؛ استادیار اقتصاد و عضو هیات علمی جهاد دانشگاهی؛ تنش‌های ژئوپلیتیک و درگیری‌های نظامی، دیگر فقط معادلات امنیتی را دستخوش تغییر نمی‌کنند؛ بلکه قواعد بازی اقتصاد و رقابت را نیز از نو می‌نویسند. در این میدان نابرابر، بنگاه‌های کوچک و متوسط (SMEs) بیش از هر بازیگر دیگری آسیب می‌بینند و غول‌های اقتصادی با بهره‌گیری از منابع و ابزارهای خود، نه‌تنها تاب‌آوری بیشتری نشان می‌دهند، بلکه اغلب از دل بحران، قوی‌تر بیرون می‌آیند. تحقیقات اخیر نشان می‌دهند که عدم‌اطمینان‌های جهانی اثر منفی بر عملکرد بنگاه‌ها دارند و این اثر بر عملکرد بنگاه‌های کوچک شدیدتر از بنگاه‌های بزرگ است. اما این تفاوت چگونه شکل می‌گیرد؟ چه کانال‌هایی این شکاف را عمیق‌تر می‌کنند؟ و تجربه کشورهای درگیر در جنگ چه درس‌هایی برای ایران دارد؟

کانال‌های اثرگذاری؛ شوک ژئوپلیتیک چگونه به بنگاه‌ها می‌رسد؟

برای درک عمیق‌تر از اینکه چرا تنش‌های ژئوپلیتیک به‌طور نامتقارن بر بنگاه‌های کوچک و بزرگ اثر می‌گذارند، باید مسیرهایی را بشناسیم که این شوک‌ها از طریق آنها به پیکره اقتصاد نفوذ می‌کنند. این کانال‌ها، حکم رگ‌های خونی اقتصاد را دارند که در زمان بحران، جریان حیات‌بخش منابع را با اختلال جدی مواجه می‌سازند.

نخستین و آشکارترین کانال، افزایش سَرسام‌آور هزینه‌های انرژی و لُجستیک است. هرگاه تنش‌های نظامی در خاورمیانه شعله‌ور می‌شود، قیمت نفت و هزینه‌های حمل‌ونقل دریایی به‌سرعت اوج می‌گیرد. این فشار هم‌زمان، مثل یک کمین سه‌گانه، بنگاه‌ها را از سه جهت افزایش قیمت انرژی، حمل‌ونقل و کاهش تقاضای مشتریان تحت محاصره قرار می‌دهند.

دومین کانال، بحران نقدینگی و محدودیت‌های مالی است. بنگاه‌های کوچک که معمولاً با حاشیه سود کم‌تری کار می‌کنند و دسترسی محدودتری به منابع اعتباری دارند، در مواجهه با افزایش هزینه‌ها، سریع‌تر از بنگاه‌های بزرگ دچار کاهش نقدینگی می‌شوند. تحقیقات نشان می‌دهد که عدم‌اطمینان‌های جهانی، به‌طور مستقیم محدودیت‌های مالی بنگاه‌ها را تشدید می‌کند و این تشدید برای بنگاه‌های کوچک که از پیش با تنگنای اعتباری مواجه بودند، بسیار سنگین‌تر است.

سومین کانال، اختلال در زنجیره‌های تأمین است. تنش‌های ژئوپلیتیک، شبکه‌های پیچیده تأمین‌کنندگان …