گازهای همراه نفت که در جریان تولید نفت خام ایجاد میشوند، در صورت نبود زیرساختهای لازم برای جمعآوری، انتقال، شیرینسازی و فرآورش، در مشعلها سوزانده میشوند. این روند افزون بر اتلاف منابع انرژی، آثار محیطزیستی قابل توجهی در مناطق نفتخیز دارد و میتواند بر کیفیت هوا و سلامت ساکنان این مناطق اثرگذار باشد.
بر اساس برآوردهای موجود، هماکنون روزانه حدود ۸۰ میلیون مترمکعب گاز همراه نفت در کشور تولید میشود. بخشی از این حجم به واحدهای انجیال، تأسیسات پاییندستی و شبکه فرآورشی تحویل میشود، اما بسته به سطح تولید نفت خام و ظرفیتهای عملیاتی، روزانه بین ۴۰ تا ۵۰ میلیون مترمکعب گاز همچنان در مشعلها سوزانده میشود.
افزایش تولید نفت خام، تولید گاز همراه را نیز بالا میبرد و به همین دلیل، توسعه همزمان ظرفیتهای فرآورشی و خطوط انتقال برای جلوگیری از رشد دوباره فلرسوزی ضروری است. در سالهای اخیر، رشد تولید نفت در برخی میدانها، نیاز به بازنگری و گسترش برنامههای جمعآوری گازهای همراه را افزایش داده است.
طرحهای کوتاهمدت در کنار پروژههای بزرگ فرآورشی
برنامه جمعآوری گازهای مشعل در دو مسیر کوتاهمدت و بلندمدت پیگیری میشود. پروژههای کوتاهمدت با دوره اجرای ۱۸ تا ۳۰ ماهه طراحی شدهاند تا بخشی از گازهای مشعل با واگذاری به سرمایهگذاران و خریداران بخش خصوصی، در زمانی کوتاهتر وارد زنجیره ارزش شوند.
در این چارچوب، پروژههایی از جمله مارون ۵ در شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب، ایستگاه تقویت فشار گاز دهلران و طرح اصلاحی ایستگاه تزریق گاز هفتکل عملیاتی شدهاند. اجرای پروژه هفتکل، امکان جمعآوری و تزریق گازهای مشعل این منطقه را پس از سالها فراهم کرده است.
همزمان، پنج طرح بلندمدت برای ایجاد ظرفیت پایدار فرآورش گازهای همراه تعریف شده است. این طرحها شامل دو قرارداد جمعآوری گازهای مشعل در شرق کارون، احداث کارخانه انجیال ۳۲۰۰ در غرب کارون، انجیال ۳۱۰۰ در دهلران و انجیال خارک برای جمعآوری گازهای همراه مناطق بهرگان و خارک است.
احداث پالایشگاهها و واحدهای فرآورشی بزرگ برای مهار کامل گازهای مشعل، معمولاً به ۷ تا ۱۰ سال زمان نیاز دارد. با این حال، بهرهبرداری از انجیال ۳۲۰۰ در سال ۱۴۰۲ و انجیال ۳۱۰۰ در مرداد امسال، بخشی از ظرفیت پیشبینیشده برای فرآورش گازهای همراه را وارد مدار کرده است.
رضا خیلائی، مدیر نظارت بر تولید نفت و گاز شرکت ملی نفت ایران، ظرفیت پایدار پیشبینیشده در طرحهای بلندمدت جمعآوری گاز مشعل را روزانه حدود یک میلیارد و ۹۰۰ میلیون فوت مکعب اعلام کرده است؛ ظرفیتی که بخشی از گازهای مشعل کنونی و نیاز طرحهای توسعهای آینده را پوشش میدهد.
این ظرفیت نزدیک به تولید یک فاز پارس جنوبی برآورد میشود و میتواند علاوه بر جلوگیری از شکلگیری فلرسوزی جدید، خوراک پایدارتری برای صنایع پاییندستی، پتروشیمیها و بخشی از مصرف صنعتی کشور فراهم کند.
۴.۵ میلیارد دلار سرمایهگذاری بخش خصوصی
گسترش طرحهای جمعآوری گازهای مشعل نیازمند سرمایهگذاری قابل توجه در احداث خطوط لوله، ایستگاههای تقویت فشار، تجهیزات شیرینسازی و واحدهای فرآورش است. پراکندگی بیش از ۹۰ نقطه مشعلسوزی در هفت استان کشور، هزینه انتقال و ایجاد شبکههای جمعآوری را افزایش داده است.
بخش قابل توجهی از گازهای مشعل نیز ترش است و فرآورش آن به تجهیزات تخصصی نیاز دارد. تأمین این تجهیزات، بهویژه در شرایط محدودیتهای ارزی و پیچیدگی فرایند ثبت سفارش، یکی از عوامل اثرگذار بر زمانبندی اجرای پروژهها به شمار میرود.
برای جمعآوری بخش عمده گازهای مشعل، حدود ۶ میلیارد دلار سرمایهگذاری برآورد شده است که تاکنون حدود ۴ میلیارد و ۵۰۰ میلیون دلار آن از سوی بخش خصوصی تأمین شده است. مدل اصلی اجرای پروژهها نیز بر فروش گاز مشعل به سرمایهگذاران استوار است؛ به این معنا که شرکتها گاز را دریافت میکنند، آن را فرآورش میدهند و با استحصال محصولات گازی و مایعات گازی، درآمد حاصل از طرح را تأمین میکنند.
برای افزایش جذابیت اقتصادی پروژهها، قیمت پایه گازهای مشعل در مزایدهها بر اساس نوع گاز، ترکیبات آن، میزان مایعات قابل استحصال و هزینه انتقال تعیین میشود. در برخی نقاط با هزینه بالای انتقال یا دشواری دسترسی، قیمت پایه گاز تا صفر کاهش یافته تا سرمایهگذاران برای ورود به پروژهها انگیزه بیشتری داشته باشند.
از بیش از ۹۰ نقطه دارای مشعل در کشور، تاکنون حدود ۳۰ نقطه به بخش خصوصی واگذار شده است. واگذاری سایر نقاط منوط به حضور سرمایهگذاران، نهاییشدن مذاکرات، اخذ مجوزها و تأمین مالی پروژههاست. وزارت نفت همچنین از شرکتهای پتروشیمی و مجموعههای پاییندستی برای ورود به این طرحها دعوت کرده است؛ زیرا مشارکت این شرکتها میتواند پایداری خوراک آنها را در ماههای سرد سال افزایش دهد.
در برنامه هفتم پیشرفت، برای جمعآوری سالانه ۱۶ میلیارد مترمکعب گاز مشعل تکلیف تعیین شده است که ۱۴ میلیارد مترمکعب آن در حوزه شرکت ملی نفت ایران و ۲ میلیارد مترمکعب در حوزه شرکت ملی گاز ایران قرار دارد. برنامههای پیشین برای دستیابی به این هدف بازآرایی شده و فراخوانهای واگذاری نیز توسعه یافته است.
دولت هدفگذاری کرده است تا پایان دولت چهاردهم، حجم گازهای مشعل به حدود ۳۵ میلیون مترمکعب در روز کاهش یابد. تحقق این هدف به تکمیل پروژههای جاری، رفع موانع قراردادی و بانکی، تأمین تجهیزات و افزایش مشارکت سرمایهگذاران وابسته است.
برای نظارت بر روند پیشرفت پروژهها نیز تجهیزات تصویری و سامانههای پایش برخط در حال استقرار است تا اطلاعات طرحها به رصدخانه ملی منتقل شود. انتظار میرود این سازوکار، امکان پیگیری دقیقتر زمانبندی پروژهها و رفع سریعتر گلوگاههای اجرایی را فراهم کند. کد مطلب 6907345 محمدحسین سیف اللهی مقدم
