به گزارش خبرگزاری مهر، آیتالله شیخ احمد مبلغی، استاد خارج فقه و اصول، در بیاناتی درباره روششناسی استنباط در حاشیه ملاعبدالله بهابادی یزدی بر کتاب «إرشاد الأذهان»، به تشریح الگویی منسجم از مواجهه با نصوص و تعارضهای ظاهری پرداخت.
مبلغی گفت: بررسی این اثر نشان میدهد که روش بهابادی صرفاً شرح و توضیح متون فقهی نیست؛ بلکه در آن، نوعی سازماندهی مرحلهمند فرایند استنباط و تنظیم روابط میان ادله مشاهده میشود.
وی در ادامه تأکید کرد: فرایند استنباط در اثر بهابادی از مسیر مشخصی عبور میکند؛ دریافت اخبار و نصوص، تشخیص تعارض ظاهری، ارائه وجوه جمع و حمل، تفکیک فروض، تعلیل حکم، تطبیق قواعد کلی بر مسائل جزئی و در نهایت ترجیح وجه اقرب.
مدیریت تعارض میان اخبار
استاد خارج فقه و اصول، یکی از محورهای برجسته این روش را چگونگی مواجهه با اخبار ظاهراً متعارض برشمرد و گفت: بهابادی در مواردی به جای کنار گذاشتن یکی از اخبار، چند شیوه برای جمع میان آنها پیشنهاد میکند و هر روایت را بر وضعیت یا موضوعی خاص حمل مینماید.
وی ادامه داد: در جلد دوم اثر، عبارتهایی مانند «یمکن الجمع بین هذه الأخبار بوجهین» و «ویحمل الأخبار الباقیة» به کار رفته است و پس از طرح چند احتمال، یکی از وجوه با تعبیر «والحمل الأول کأنه أقرب» ترجیح داده میشود.
مبلغی افزود: تعارض در این روش، پایان فرایند استنباط نیست؛ بلکه مرحلهای برای بازسازی نسبت میان ادله و دستیابی به قرائتی هماهنگتر است. از این منظر، جمع میان اخبار، صرفاً یک راهحل موردی نیست، بلکه بخشی از سازوکار تنظیم و ساماندهی ادله به شمار میآید.
تفکیک فروض و تعیین مرزهای حکم
این استاد خارج فقه و اصول درباره شیوه تفکیک فروض در این اثر گفت: بررسی جلد نخست نشان میدهد که بهابادی برای رسیدن به حکم، وضعیتهای مختلف مسئله را از یکدیگر تفکیک میکند. حکم بهصورت کلی و بدون توجه به شرایط موضوع صادر نمیشود؛ بلکه سن، زمان، مقدار، وضعیت مکلف و حدود موضوع در تعیین نتیجه دخالت داده میشود.
وی به نمونههایی از این صورتبندی اشاره کرد و افزود: عبارتهایی مانند “فإن اشتبه”، “وما قبل التسع”، “وما بعد الیأس” و “إذا تجاوز الدم العشرة” نمونههایی از همین شیوهاند. همچنین در عبارتی آمده است: “ولو رأت العادة …
