یادداشت مهمان_حجت الاسلام علی الهی خراسانی، معاون ترویج و اجتماعی سازی بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی: مناظره امام رضا(ع) با جاثلیق در مجلس مأمون، از مهمترین نمونههای احتجاج امام در مواجهه با اندیشههای دینی رقیب است و در آثار حدیثی و کلامی، عمدتاً از جهت استدلالهای اعتقادی آن، بهویژه در بحث توحید، نبوت و اعتبار متون مقدس، مورد توجه قرار گرفته است؛ با این حال، در کنار محتوای کلامی مناظره، شیوهای که امام برای ورود به دستگاه فکری مخاطب و سامان دادن احتجاج برمیگزیند، از حیث روششناسی گفتوگو نیز شایسته تأمل است. امام، پیش از آنکه مدعای جاثلیق را مستقیماً رد کند، مبانی و منابعی را که نزد او حجیت دارد، روشن میسازد و سپس احتجاج را بر همان اساس پیش میبرد.
اگر بخواهیم این روش را با برخی مفاهیم جدید نظریه گفتوگو توضیح دهیم، میتوان از تعبیر «تعلیق داوری» استفاده کرد؛ البته نه به عنوان اصطلاحی تاریخی که بخواهیم آن را به امام رضا(ع) نسبت دهیم، بلکه به مثابه یک مفهوم تحلیلی برای توضیح یک رفتار گفتوگویی. در این معنا، تعلیق داوری یعنی خودداری موقت از صدور حکم درباره مدعای مخاطب، تا زمانی که موضوع نزاع، مقصود گوینده و مبانی استدلال او به اندازه کافی روشن شده باشد.
این نکته از نظر معرفتشناختی اهمیت دارد؛ زیرا داوری درباره یک مدعا، زمانی معنا پیدا میکند که خود مدعا بهدرستی تقریر شده باشد. نمیتوان سخنی را پیش از فهم دقیق آن نقد کرد و انتظار داشت نقد ما متوجه خودِ سخن باشد. در منطق گفتوگو، میان «فهم مدعا» و «ارزیابی مدعا» ترتبی وجود دارد؛ نخست باید دانست دیگری چه میگوید و بر چه مبنایی میگوید، سپس میتوان درباره صدق یا کذب، قوت یا ضعف و لوازم آن سخن داوری کرد.
مناظره از «مبنای مشترک» آغاز میشود
در گزارش شیخ صدوق در عیون اخبار الرضا(ع)، هنگامی که جاثلیق در مجلس مأمون حاضر میشود، امام رضا(ع) در آغاز گفتوگو از او درباره امکان استدلال بر اساس انجیل میپرسد و میفرماید که اگر از انجیل برای او حجت آورد، آیا آن را خواهد پذیرفت. جاثلیق نیز میپذیرد که اگر سخن مستند به انجیل باشد، آن را قبول خواهد کرد، هرچند نتیجه به زیان موضع او تمام شود.
این بخش از مناظره را نباید صرفاً یک مقدمه تشریفاتی …
