خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: سنت بدرقه و تدارک معنوی پیش از سفرهای زیارتی، اعم از حج، عمره، عتبات عالیات و زیارت مشهد مقدس، از جمله آداب ریشهدار و مستحبی است که در فرهنگ اسلامی بر آن تأکید فراوان شده است. این آیینها که در منابع روایی و فقهی شیعه و اهل سنت جایگاه ویژهای دارند، فراتر از یک سفر ساده، به مثابه حرکتی معنوی برای تعالی روح و تقویت همبستگی اجتماعی شناخته میشوند، هدف از آنها طلب خیر، برکت و ایمنی برای زائر است. از جمله این آداب میتوان به طلب حلالیت از بستگان و دوستان، تسویه دیون و انجام وصیت برای امور واجب اشاره کرد.
چاووشی؛ نوای سنتی بدرقه و استقبال زائران
یکی از شاخصترین آیینهای بدرقه در فرهنگ شیعی ایران، سنت «چاووشیخوانی» است که قدمتی طولانی دارد و از دوران صفویه تا به امروز تداوم یافته است. چاووشخوان که معمولاً از میان ذاکران اهلبیت یا افراد خوشصدا انتخاب میشود، با اشعار و لحنی خاص، خبر حرکت کاروان زیارتی را به اهالی شهر یا روستا اعلام میکند.
این سنت در گذشته علاوه بر اطلاعرسانی برای سفرهای طولانی و مخاطرهآمیز، کارکردهای مهمی همچون دعوت از مردم برای دعا در حق زائران، طلب حلالیت نمادین و ایجاد فضای معنوی در مکانهای عمومی مانند بازارها و مساجد را بر عهده داشت. چاووشیخوانی معمولاً بدون ساز و به صورت دوبیتیهای پیدرپی اجرا میشود که در فواصل آن ذکر صلوات و ادعیه قرار میگیرد. نکته قابل توجه در این سنت، انعطافپذیری اشعار آن است که سینه به سینه نقل شده و با توجه به مقصد زیارتی (مکه، مدینه، کربلا، مشهد و...) تغییر محتوا میدهد.
ز خاک کربوبلا بوی سیب میآید، روایت اسلامی ندوشن از چاووشی خوانی
محمدعلی اسلامی ندوشن در کتاب «روزها از واقعه» مهمی که در زمان کودکیش پیش آمد، یعنی عزیمت با خانواده به کربلا، اینطور مینویسد: «به همراه یک کاروان بزرگ حرکت کردیم؛ عدهای خویشاوند چون عمه و عمهزادهها و خاله و غیره و عدهای هم غریبه. رسم بر این بود که کسی که پیشقدم زیارت یکی از اماکن متبرّکه میشد، آن را به ده اعلام میکرد تا کسان دیگری هم که چنین نیّتی میداشتند به جمع بپیوندند.
کار بدینگونه آغاز میشد که «چاووش» ده را که در آن زمان مرد نسبتاً مسنّی بود و صدای خوشطنینی داشت، …
