چک رمزدار طی سالهای گذشته یکی از ابزارهای اصلی تسویه در معاملات بزرگ، خریدوفروش ملک و خودرو و پرداختهای تجاری بود؛ ابزاری که به دلیل تضمین پرداخت از سوی بانک، ریسک برگشت وجه نداشت. با این حال، نبود اطلاعات این چکها در یک سامانه یکپارچه، امکان رهگیری کامل جریان وجوه و کنترل دقیق نقلوانتقالات را محدود میکرد.
بانک مرکزی با هدف تکمیل فرآیند اصلاح نظام چک، چک تضمینشده متصل به سامانه صیاد را طراحی کرده است؛ ابزاری که قرار است ضمن حفظ مزیت اصلی چک رمزدار، یعنی تضمین پرداخت، امکان ثبت، استعلام و رهگیری اطلاعات را نیز فراهم کند.
چک تضمینشده چگونه صادر میشود؟
چک تضمینشده به درخواست مشتری و از سوی بانک صادر میشود. در زمان صدور، مبلغ چک از حساب متقاضی تأمین یا مسدود شده و بانک پرداخت آن را تضمین میکند. بنابراین، دارنده با نگرانی معمول درباره کسری موجودی یا برگشت چک مواجه نیست.
تفاوت اصلی این ابزار با چک رمزدار، اتصال کامل آن به سامانه صیاد است. بانک صادرکننده برای هر چک تضمینشده یک شناسه یکتای ۱۶ رقمی صیادی اختصاص میدهد و مشخصات چک، مبلغ، تاریخ و اطلاعات ذینفع در سامانه ثبت میشود.
در این فرآیند، چک دیگر صرفاً یک برگه بانکی نیست، بلکه سند پرداختی است که اطلاعات آن در سامانه ملی چک وجود دارد. گیرنده میتواند پیش از پذیرش چک، با استفاده از شناسه صیادی، اطلاعات آن را استعلام و با مشخصات درجشده روی برگه تطبیق دهد.
این قابلیت، احتمال دریافت چک جعلی، دستکاریشده یا متعلق به فردی غیر از ذینفع واقعی را کاهش میدهد. همچنین بانک هنگام مراجعه دارنده، اطلاعات موجود در سامانه را با برگه چک تطبیق میدهد و پس از احراز اصالت و هویت، وجه را پرداخت میکند.
بر اساس مقررات، چک تضمینشده در وجه شخص مشخص صادر میشود و پرداخت آن فقط به همان ذینفع انجام خواهد شد. از این رو، انتقال آن از طریق ظهرنویسی معتبر نیست و دارنده نمیتواند آن را مانند چک عادی به شخص دیگری منتقل کند.
این ویژگی در معاملات بزرگ اهمیت زیادی دارد؛ زیرا مسیر انتقال وجه را به معامله و طرفین مشخص آن محدود میکند و مانع از گردش نامشخص چک میان افراد متعدد میشود.
مزیتهای امنیتی و عملیاتی برای معاملات
مهمترین مزیت چک تضمینشده صیادی، ایجاد تعادل میان امنیت پرداخت و شفافیت مالی است. چک رمزدار از نظر پرداخت، ابزار مطمئنی بود، اما اطلاعات صدور و گردش آن در سامانهای مانند صیاد ثبت نمیشد. در نتیجه، بانکها و نهادهای نظارتی دسترسی محدودی به مسیر گردش این ابزار داشتند.
در چک تضمینشده، صدور چک در سامانه ثبت میشود و مشخصات ذینفع، مبلغ و علت صدور قابل مشاهده و بررسی است. این موضوع میتواند به اجرای دقیقتر مقررات مبارزه با پولشویی، شناسایی منشأ وجوه و جلوگیری از جابهجایی منابع بدون ردپای اطلاعاتی کمک کند.
از سوی دیگر، امکان استعلام پیش از معامله، ریسک پذیرش چک جعلی را کاهش میدهد. در معاملات ملکی یا تجاری که مبالغ قابل توجهی جابهجا میشود، طرفین میتوانند پیش از تحویل اسناد یا انتقال مالکیت، اصالت چک و تطابق اطلاعات ذینفع را بررسی کنند.
مزیت دیگر این ابزار، کاهش محدودیتهای جغرافیایی در وصول است. چکهای رمزدار در عمل ممکن بود با محدودیتهایی برای وصول در شعب یا مناطق مختلف مواجه باشند؛ اما چک تضمینشده با اتصال به سامانه صیاد، امکان پذیرش و پرداخت در شبکه بانکی را تسهیل میکند. این قابلیت میتواند معاملات بیناستانی را سریعتر و هزینه مراجعه مشتریان به شعب خاص را کمتر کند.
از نگاه سیاستگذار، جایگزینی چک رمزدار با چک تضمینشده به معنای حذف ضمانت بانکی نیست؛ بلکه هدف، انتقال این ضمانت به بستری شفافتر و قابل رهگیری است. به بیان دیگر، ویژگی اطمینانبخش چک رمزدار حفظ شده، اما امکان نظارت سامانهای نیز به آن افزوده شده است.
با این حال، اجرای موفق این طرح به اطلاعرسانی دقیق بانکها، آموزش کارکنان شعب و آشنایی مشتریان با فرآیند استعلام و احراز هویت بستگی دارد. همچنین باید میان بانکها در اجرای یکسان مقررات هماهنگی وجود داشته باشد تا مشتریان در معاملات بزرگ با رویههای متفاوت مواجه نشوند.
بر اساس اعلام بانک مرکزی، حرکت شبکه بانکی به سمت چک تضمینشده صیادی، بخشی از برنامه گستردهتر برای ساماندهی ابزارهای پرداخت و افزایش شفافیت مبادلات است. در این چارچوب، معاملات بزرگ به جای اتکا به اسناد بانکی کمرهگیری، به ابزارهایی متکی میشوند که صدور و پرداخت آنها در بستر ملی قابل ثبت و پیگیری است.
در نهایت، چک تضمینشده صیادی زمانی میتواند جایگزین مؤثر چک رمزدار شود که سه شرط همزمان رعایت شود: پرداخت بانکی همچنان بدون ریسک برگشت انجام شود، فرآیند استعلام برای عموم ساده و در دسترس باشد و بانکها اطلاعات ثبتشده را با دقت در زمان صدور و پرداخت کنترل کنند. تحقق این شروط، چک تضمینشده را به گزینهای مناسب برای تسویه معاملات بزرگ و افزایش امنیت مبادلات تبدیل خواهد کرد. کد مطلب 6913296 محمدحسین سیف اللهی مقدم
