در متون تاریخی و ادبی که به فضائل و کرامات امام رضا (ع) پرداختهاند، غالباً اشاراتی به حضور پرندگان از جمله کبوتران، در اطراف محل اقامت و زیارت آن حضرت دیده میشود. اگرچه شاید به صراحت به کبوتران حرم در کتب اولیه اشاره نشده باشد، اما تصویر کلی از پرندگان در این آثار وجود دارد. این حضور، به خودی خود، نشاندهنده فضایی معنوی، پاک و امن است که حتی پرندگان نیز به سوی آن جذب میشوند.
در اشعار و مدیحهسراییها، شاعران نیز گاه از کبوتر به عنوان نمادی برای دل زائر استفاده کردهاند. دلهایی که به سوی حرم پرواز میکنند، همواره همانند کبوترانی که به سوی گنبد طلایی رهسپارند، به تصویر کشیده می شود. کبوتر در این اشعار، میتواند تجسمی از اشتیاق، امید و طلب شفاعت باشد. همچنین، مفهوم «کبوتر حرم» به عنوان نمادی از امنیت و پناهگاه، در ادبیات ما ریشه دارد؛ جایی که این پرندگان بدون ترس از هیچ گزندی، آزادانه در رفت و آمدند و این خود گواه صلح و آرامش حاکم بر آن فضا است.
به دنبال پرده گشودن از راز حضور این میهمانان آسمانی که حضورشان در حرم گویی دعوتی است به صفای باطن و بازتابی از برکت وجود آن حضرت، بر آن شدیم تا سفری به ریشههای نمادگرایی کبوتر در فرهنگ رضوی، جایگاه کنونی این پرندگان در میان زائران مشتاق و بازتاب حضورشان در متون کهن و آثار هنری بپردازیم.
پیشینه حضور کبوتر در حرم مطهر امام رضا(ع)
محمدجواد استادی، پژوهشگر و مدیر کلانپروژه مکتب هنر رضوی در گفتگو با خبرنگار مهر با تشریح پیشینه حضور کبوتر در حرم مطهر امام رضا(ع) اظهار کرد: نمیتوان لحظه تاریخی مشخصی را برای تبدیل شدن کبوتر به نماد فرهنگ رضوی تعیین کرد؛ این نماد در طول چندین قرن و بر اثر رسوب فرهنگی و در حافظه جمعی مردم شکل گرفته است.
پژوهشگر و مدیر کلانپروژه مکتب هنر رضوی درباره پیشینه پیوند کبوتر با حرم مطهر امام رضا(ع) و چگونگی تبدیل شدن این پرنده به یکی از نمادهای فرهنگ رضوی اظهار کرد: در این زمینه باید میان «حضور کبوتر در حرم» و «تبدیل شدن کبوتر به یک نماد در فرهنگ رضوی» تفکیک قائل شد؛ چرا که این دو موضوع اگرچه با یکدیگر ارتباط دارند، اما یکسان نیستند.
وی افزود: درباره هیچیک از این دو موضوع نمیتوان بهطور دقیق یک لحظه تاریخی مشخص را تعیین کرد که بگوییم از آن زمان کبوتر به عنوان نماد حرم رضوی و فرهنگ رضوی شناخته شده است.
استادی با اشاره به برخی روایتهای عامیانه در این زمینه تصریح کرد: برخلاف این تصور که ممکن است گفته شود از همان سالهای شکلگیری حرم مطهر، کبوتر بهصورت آگاهانه به عنوان نماد حرم و فرهنگ رضوی مورد توجه قرار گرفته، سند مشخصی برای تأیید این ادعا وجود ندارد.
وجود کبوترخانهها در دوره صفوی
مدیر کلانپروژه مکتب هنر رضوی ادامه داد: آنچه با اطمینان نسبی میتوان درباره آن صحبت کرد، حضور کبوتر در مجموعه حرم مطهر در دوره صفوی است؛ بهگونهای که در این دوره فضاهایی تحت عنوان «کبوترخانه» در نظر گرفته شده بود.
وی گفت: در اسناد موجود در آستان قدس رضوی، بهویژه اسناد مربوط به دوره شاه عباس اول صفوی، شواهدی درباره فعال بودن کبوترخانههایی در مجموعه و اطراف حرم وجود دارد.
استادی خاطرنشان کرد: البته وجود کبوترخانه به این معنا نیست که کبوتر در همان دوره به عنوان نماد فرهنگ رضوی شناخته میشده است، اما این اسناد نشان میدهد حضور کبوتر در مجموعه و محیط حرم مطهر، حضوری اتفاقی و گذرا نبوده و به نوعی در زیست این مکان تعریف شده بوده است.
حرمت کبوتران حرم در دوره قاجار
پژوهشگر و مدیر کلانپروژه مکتب هنر رضوی با اشاره به شواهد تاریخی دورههای بعد اظهار کرد: در دوره قاجار شواهد روشنتری درباره شکلگیری جایگاه فرهنگی کبوتران حرم وجود دارد. گزارشهایی از این دوره نشان میدهد کبوتران حرم مطهر در محدوده شهر مشهد مقدس مورد احترام مردم بوده و از تعرض مصون شمرده میشدند.
وی افزود: از سوی دیگر، نذر گندم و دانه برای کبوتران و حتی آزاد کردن کبوتر در حرم مطهر بهتدریج به بخشی از فرهنگ زیارت تبدیل شد.
استادی ادامه داد: این اتفاقات نشان میدهد که پیوند میان کبوتر و حرم مطهر، به مرور زمان از یک حضور فیزیکی فراتر رفته و به یک ارتباط فرهنگی و معنایی تبدیل شده است.
کبوتر؛ نمادی شکلگرفته در حافظه جمعی مردم
پژوهشگر و مدیر کلانپروژه مکتب هنر رضوی با تأکید بر اینکه برای شناخت این نماد نباید صرفاً به دنبال یک نقطه آغاز تاریخی بود، گفت: به جای اینکه بخواهیم زمان یا داستان تأسیس این نماد را مشخص کنیم، بهتر است بگوییم نماد کبوتر رضوی طی چندین قرن نوعی «رسوب فرهنگی» پیدا کرده است.
وی توضیح داد: در مرحله نخست، این پرنده در فضای حرم حضور داشته است؛ سپس این حضور با مفهوم امنیت در حرم پیوند خورده و کبوتر به دلیل حضور در این مکان از امنیت برخوردار شده است.
استادی افزود: پس از آن، کبوتر وارد فضای نذرها شده و در ادامه، در خاطرات و روایتهای شفاهی مردم بازتاب پیدا کرده است. این روند در مراحل بعدی در شعر، قصه، تصویرسازی و فرهنگ عامه نیز نمود پیدا کرده و در نهایت کبوتر به یکی از نشانههای بلافصل فرهنگ رضوی در ذهن ایرانیان تبدیل شده است.
کبوتر در کنار گنبد و ایوان طلا؛ یکی از نمادهای تثبیتشده فرهنگ رضوی
پژوهشگر و مدیر کلانپروژه مکتب هنر رضوی با اشاره به پژوهشهای انجامشده درباره بازنمایی فرهنگ رضوی در فرهنگ مردم ایران اظهار کرد: پژوهشهایی بهصورت پراکنده در زمینه بازنمایی فرهنگ رضوی در فرهنگ مردم ایران انجام شده و این مطالعات نشان میدهد کبوتران حرم، در کنار عناصری همچون گنبد، ایوان طلا و دیگر عناصر هنری حرم مطهر، یکی از نمادهای تثبیتشده فرهنگ رضوی به شمار میروند.
وی تأکید کرد: هیچ فرد یا نهادی نیامده است که کبوتر را به عنوان یک نماد رضوی انتخاب کند؛ بلکه این حافظه جمعی مردم بوده که کبوتر را به یک نماد تبدیل کرده است.
استادی خاطرنشان کرد: اتفاقاً یکی از دلایل قدرت و ماندگاری این نماد نیز همین است که کبوتر در حافظه جمعی مردم شکل گرفته و به مرور زمان جایگاه خود را در فرهنگ زیارت و فرهنگ رضوی تثبیت کرده است.
پژوهشگر و مدیر کلانپروژه مکتب هنر رضوی در پاسخ به پرسشی درباره جایگاه کبوتر در اسطورهها و باورهای مناطق مختلف ایران و تأثیر این باورها بر شکلگیری نماد فعلی کبوتر در حرم مطهر رضوی اظهار کرد: کبوتر پیش از آنکه با حرم مطهر امام رضا(ع) پیوند پیدا کند، در فرهنگ ایرانی و اسلامی نیز از بار معنایی ویژهای برخوردار بوده است.
وی با اشاره به برخی مطالعات انجامشده درباره نقشمایههای ایران باستان گفت: در برخی از این مطالعات، میان عناصری همچون کبوتر و مفاهیم مرتبط با فرهنگ ایرانی و حتی ناهید و آناهیتا ارتباطهایی مطرح شده است. همچنین در فرهنگ عامه مناطق مختلف ایران، کبوتر معمولاً پرندهای خوشیمن، خبرآور و راهنما تلقی شده و در برخی روایتها حتی بهعنوان یاریرسان انسانهای درمانده شناخته شده است.
استادی افزود: در سنت عرفانی نیز بهویژه کبوتر سفید با مفاهیمی مانند پاکی روح و میل به بازگشت به موطن اصلی پیوند پیدا کرده است. از سوی دیگر، یکی از ویژگیهای مهم کبوتر در تاریخ اجتماعی ایران، نقش آن بهعنوان قاصد و پیامرسان بوده است و استفاده از کبوتران برای انتقال پیام نیز سابقهای طولانی دارد.
مدیر کلانپروژه مکتب هنر رضوی ادامه داد: به همین دلیل، کبوتر در شعر فارسی نیز بارها در نقش موجودی که میان عاشق و معشوق، غایب و حاضر و اینجا و آنجا در رفتوآمد است، ظاهر شده و این ویژگی پیامرسانی به یکی از وجوه معنایی آن در فرهنگ ایرانی تبدیل شده است.
وی با تأکید بر ضرورت پرهیز از سادهسازی و ایجاد یک خط مستقیم تاریخی میان این باورها و نماد کبوتر در حرم مطهر امام رضا(ع) تصریح کرد: از نظر علمی باید مراقب باشیم که صرفاً با استناد به این شواهد، یک خط مستقیم تاریخی ترسیم نکنیم و بگوییم چون کبوتر در فرهنگ ایران چنین معانیای داشته، بنابراین نمادگرایی کبوتر در حرم مطهر امام رضا(ع) مستقیماً از همان باورها نشأت گرفته است.
استادی خاطرنشان کرد: اساساً برای اثبات چنین ادعایی سند کافی در اختیار نداریم و نمیتوان گفت نماد کبوتر در حرم رضوی بهطور مستقیم از باورهای پیشین ایرانی گرفته شده است.
پژوهشگر و مدیر کلانپروژه مکتب هنر رضوی افزود: تعبیر دقیقتر این است که فرهنگ ایرانی از گذشته آمادگی معنایی و ظرفیت لازم برای شکلگیری یک نگاه قدسی به این پرنده را داشته است. این زمینه معنایی وجود داشته و هنگامی که کبوتر در فضای حرم مطهر حضور دائمی پیدا میکند، مجموعهای از معانی قدیمی مانند پیامآوری، پاکی، وفاداری، پناه و بازگشت نیز بر این حضور واقعی سوار میشوند و در بستری تازه قرار میگیرند.
وی ادامه داد: بنابراین نمیتوان گفت در اینجا یک نماد کاملاً تازه از هیچ ساخته شده است؛ بلکه معانی پیشین وارد یک زمینه و مفهوم تازه میشوند و صورت جدیدی پیدا میکنند.
نسبت کبوتر با حرم علی بنموسی الرضا (ع)
مهدی فردوسی مشهدی، پژوهشگر، استاد دانشگاه و مبتکر برنامه آموزشی و پژوهشی برای کودکان در گفتگو با خبرنگار مهر درباره نسبت کبوتر با آرامگاههای مذهبی بهویژه آرامگاه علی بنموسی الرضا (ع) اظهار کرد: این موضوع را از منظرهای مختلفی میتوان مورد بحث قرار داد، از منظر تاریخی درباره سابقه حضور کبوتران در آرامگاهها و ساختن کبوترخانهها و برجهای ویژه برای این پرنده در صحنها و تعبیه جایگاه خاص برای آنها در معماری حرمها، بحث میشود. به تعبیر دیگر، به این پرسشها پاسخ داده میشود که کبوتران چه زمانی و چگونه و چرا به وارد فضای معماری حرم رضوی آمدند. وقفنامهها، اسناد مالی، دفترهای موقوفات، سفرنامهها، تاریخهای محلی مشهد و اسناد معماری منابع مطالعه موضوع کبوتر حرم، از منظر تاریخیاند.
استاد دانشگاه و مبتکر برنامه آموزشی و پژوهشی برای کودکان با اشاره به منظر اجتماعی گفت: مقصود از منظر اجتماعی، مطالعه این موضوع از منظر جامعهشناسی فرهنگی است؛ یعنی اینکه کبوتران حرم، نزد مردمان از دید فرهنگی از حرمت برخوردار شدند. به تعبیر دیگر، کبوتران شهر با کبوتران حریم حرم متفاوتند. برخی از جهانگردانی که به مشهد آمدهاند از امتیاز مصون ماندن و محترم بودن کبوتران حرم در مقایسه با کبوتران باروهای شهر گزارشهایی دادهاند. کبوتر از این منظر، موضوعی اجتماعی ـ فرهنگی تبدیل میشود و این پرسشها دربارهاش مطرح میشود که چرا کبوتر در مشهد حرمت پیدا کرد؟ چه رابطهای میان زیارت، حریم، حیوان و مفهوم مقدسبودن فضا وجود دارد؟ مشهدیها به چه هنجارهایی در رفتار خود با کبوتران، باور داشتند و دارند؟
وی ادامه داد: همچنین از همین منظر، درباره آیینهای وابسته به کبوتران حرم میتوان سخن گفت؛ یعنی به گزارش منابع، سنتهایی مانند نذر کردن گندم برای کبوتران حرم یا سنت رها کردن کبوتران در حرم به نیت برآمدن حاجات. کبوتر در این چارچوب، محور نوعی مناسک است.
فردوسی با اشاره به منظر مدیریتی گفت: از این منظر کبوتران حرم موضوع محوری مدیریت اماکن متبرکه یا مدیریت شهریاند. جمعیت کبوتران حرم چه اندازه است؟ آنها از چه گونههاییاند؟ زادآوری آنها در حرم الگوی معینی دارد؟ تراکم جمعیت آنها پیآمدهایی زیستمحیطی دارد یا نه؟ تغذیه آنها از نذورات و تأمین خوراک برای آنها، توصیه میشود یا نه؟ آیا کبوتران به بناهای تاریخی و معماری ارزشمند حرم آسیب میزنند؟ فضولات آنها را چگونه باید مدیریت کرد؟ چگونه میتوان میان حفظ سنت فرهنگی و رفاه حیوانات و حفاظت از محیط زیست، تعادل برقرار کرد؟
استاد دانشگاه و مبتکر برنامه آموزشی و پژوهشی برای کودکان افزود: منظر اخلاقی هم دیگر موضوع مدنظر است و مقصود توصیههای اخلاقی پیشوایان دینی و مذهبی درباره نگاهداری کبوتر بهویژه کبوتر سفید در خانه و توصیه برخی از اهل معرفت درباره نخوردن گوشت پرندهای که خود دارنده آن را بزرگ کرده است. از همین منظر، حتی فضله کبوتران حرم محترم شمرده میشود و چنانچه مدفوع کبوتری از بالای طاقها بر لباس زائر بریزد، خوشیمن و میمون و مبارک دانسته میشود یا شکار کبوتر حرم، ناروا شمرده میشود.
وجود کبوتر به بخشی از سازههای آرامگاههای مذهبی تبدیل شد
وی اظهار کرد: از منظر هنری، «کبوتر حرم» هم در معماری هم در ادبیات و فرآوردههای هنری ادبی، موضوع بحث است. به تعبیری، از این منظر به این پرسش پاسخ داده میشود که چگونه حضور طبیعی کبوترها در معماری آرامگاهها و ایجاد کبوترخانهها؛ یعنی محل نگهداری این پرنده، تأثیرگذار بود و به بخشی از سازههای آرامگاههای مذهبی تبدیل شد. همچنین آیا معماری جدید حرمها با این سازه؛ یعنی کبوترخانه همسو است یا نه؟ به هر روی، بحث ناظر به نوعی معماری وابسته به مجموعه حرم است که ساختاری چندطبقه و طاقهایی دارد و از هزاران خشت در ساخت آن استفاده شده است. وی ادامه داد: کبوترخانه حرمها را در اماکن مذهبی و کارکرد و جایگاه آنها را در سازمان فضایی حرمها، از منظر تاریخ معماری با یکدیگر میتوان مقایسه کرد.
فردوسی ابراز کرد: بنابر گزارش اسطورههای دینی، کبوتر پیک آرامش کشتی طوفانزده نوح (ع) است و از همین روی، نقش نمادینی در ادبیات دینی دارد. کبوتر حرم رضوی نیز با توجه به جایگاهش در فرهنگ عمومی شیعیان اثناعشری، محور نوعی از ادبیات رضوی است که آن را «کبوترانهها» میتوان خواند. «کبوتر حرم» موضوع انواع تولیدات ادبی و روایتهای هنری و دیگر آثار هنری برآمده از ادبیات است. برای نمونه، کبوتر در ادبیات کودک، یکی از عنصرهای تصویری فراگیر فضای حرم رضوی به شمار میرود. شخصیتپردازی کبوتر، راوی یا کنشگر بودن کبوتر، دلالتهای نمادین کبوتر (آزادی، رهایی، نزدیکی، اوجگیری، رازداری، حضور و...)، در شمار فراوانی از تولیدات ادبی، نمایان است. کبوتران حرم از این منظر، نشانهای از حرم رضوی به شمار میروند و از همین روی، در قالبهای هنری بصری؛ یعنی عکسها و فیلمها هم آنها را میتوان ملاحظه کرد.
استاد دانشگاه و مبتکر برنامه آموزشی و پژوهشی برای کودکان ادامه داد: کبوتر به دلیل حضور دائمش در فضای حرم رضوی، به بخشی از تجربه زیارت زائران تبدیل شده است؛ چنانکه اگر تصویر کبوتر از تصویر گنبد، پنجره فولاد، صحن و ضریح حذف شود، «تصویر حرم» نزد زائر، ناقص میشود. به همین سبب، از منظر نشانهشناسی فرهنگی هم میتوان چگونگی تبدیل شدن این پرنده را به نشانهای بصری و عاطفی در حرم رضوی، بررسی و بازخوانی و بازکاوی کرد.
وی افزود: با توجه به پیشینه اسطورهای کبوتر در ادبیات ادیان سامی، سفیدی کبوتر (همراه با برگ زیتون) که نماد یا نشانه صلح دانسته شده است، حضور کبوتران سفید پرشمار را در حرم رضوی (ع)، از منظری هنری و ادبی و شاعرانه، به معنای دعوت دین و مذهب به آشتی و صلح، میتوان تعبیر کرد.
کودک، نوجوان و کبوترهای حریم رضوی
جواد نعیمی، نویسنده مشهدی که تاکنون بیش از ۱۵۰ اثر چاپی مرتبط با امام رضا(ع) را به رشته تحریر در آورده، در خصوص ظرفیت ادبی و تربیتی کبوتر در ادبیات رضوی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: ارتباط کودک و نوجوان با کبوترهای حرم، بهطور طبیعی میتواند ظرفیت مناسبی برای پدیدآورندگان آثار کودک و نوجوان، بهویژه نویسندگان، فراهم آورد، زیرا کبوترهای حرم میتوانند به واسطهای عاطفی میان کودک و امام رضا علیهالسلام تبدیل شوند.
نویسنده مشهدی افزود: معمولاً کودکان بهراحتی میتوانند با کبوتران، بهعنوان موجوداتی دوستداشتنی و حتی همبازی، ارتباط برقرار کنند و از این طریق، به سخنان، رفتار و سیره زندگی امام هشتم علیهالسلام نزدیکتر شوند.
وی ادامه داد: کبوتران و دیگر نمادهای ظاهراً خاموش، در اختیار نویسندگان و تصویرگران، کارکردهای ادبی و روایی ارزشمندی دارند. از سوی دیگر، ویژگیهایی مانند پرواز، اوج گرفتن و فرود آمدن میتواند در روایت، زمینهساز شکلگیری مفاهیمی چون آزادی، رهایی، بازگشت و پناهآوردن به دامان مهربانی باشد.
نعیمی با اشاره به نقش تصویرگری در آثار کودک، اظهار کرد: در حقیقت، هرگاه تصویرگری کتاب نیز به یاری متن بیاید و اثر از نظر هنری و زیباییشناختی بهدرستی ارائه شود، میتواند تجربههای حسی کودکان را از مفاهیم معنوی ملموستر کند و زمینه درک، دریافت و ماندگاری بیشتر این مفاهیم را فراهم آورد.
استفاده از نماد کبوتر برای انتقال مفاهیم دینی
نویسنده مشهدی چگونگی استفاده از نماد کبوتر برای انتقال مفاهیم دینی را نزد نویسندگان متفاوت دانست و تاکید کرد: در برخی آثار کودکانه، کبوتر بهعنوان موجودی مطرح شده که با امام رضا علیهالسلام رابطهای عاطفی برقرار میکند. گاهی نیز این نماد در جایگاه مخاطب، همصحبت، یار، یاور و همراه زائر کودک و نوجوان قرار میگیرد و به شکلی غیرمستقیم، پیوند معنوی آنان را با امام مهربانیها برقرار میکند.
وی ادامه داد: استفاده از کبوتر بهعنوان راوی یک واقعیت تاریخی نیز از ظرفیتهای ویژه این نماد است، زیرا نویسنده میتواند از زاویه دید موجودی ساده و دوستداشتنی، کودک را با یک واقعه تاریخی و دینی همراه کند.
ضرورت پرهیز از کلیشههای معمول
نعیمی افزود: با این حال، نکته مهم در این زمینه، پرهیز از کلیشههای معمول و توجه جدیتر به جنبههای ادبی، داستانی و زیباییشناختی اثر است. اگر کبوتر صرفاً بهصورت یک نماد تکراری و آماده وارد داستان شود، ممکن است تأثیر خود را از دست بدهد. اما اگر نویسنده با انتخاب زاویه دید مناسب، شخصیتپردازی، تخیل، خلاقیت و موقعیت داستانی جذاب از آن بهره بگیرد، میتواند ارتباطی عمیقتر و ماندگارتر میان کودکان و نوجوانان با مفاهیم معنوی، شخصیتها و آموزههای دینی برقرار کند.
نویسنده مشهدی با بیان اینکه کبوتر میتواند بهخوبی از نماد حرم به رسانهای برای انتقال سیره رضوی تبدیل شود، اظهار کرد: مفاهیمی همچون مهربانی، کرامت، مهماننوازی، بخشندگی، مدارا، احترام و محبت به دیگران و توجه به نیازمندان از جمله آموزههایی هستند که میتوانند از طریق این واسطه روایی و عاطفی به ذهن و جان کودک و نوجوان منتقل شوند.
وی گفت: همانگونه که میدانید، بسیاری از این مفاهیم ماهیتی انتزاعی دارند و انتقال مستقیم آنها به مخاطب کودک ممکن است با دشواری همراه باشد. اما واسطههایی همچون کبوتر، هنگامی که در موقعیتهای داستانی، شعری و ادبی قرار میگیرند، میتوانند این مفاهیم را برای کودکان ملموس، قابل فهم و حتی قابل تجربه و پیروی کنند. بنابراین، کبوترهای حرم از چند ویژگی و ظرفیت مهم برای چنین ارتباط و تأثیرگذاریای برخوردارند از جمله ظرفیت عاطفی، روانی، نمادین، تربیتی و هویتی. این ظرفیتها میتوانند سبب شکلگیری خاطرههای حسی و عاطفی و حتی تجربههای آموزشی ماندگار در کودکان و نوجوانان شوند.
نعیمی ادامه داد: بدیهی است پدیدآورندگان چنین آثاری، همانگونه که اشاره شد، باید به اهمیت زاویه دید، پرهیز از کلیشه و تکرار، زیباییشناسی، خلاقیت و اثرگذاری هنری توجه بیشتری داشته باشند و در این مسیر، از تجربههای زیسته خود نیز بهره بگیرند.
نویسنده مشهدی گفت: اگر کبوتر از یک عنصر آشنای حرم به یک عنصر زنده و خلاق در ساختار داستان و شعر تبدیل شود، میتواند پلی میان تجربه حسی کودک و مفاهیم عمیق سیره رضوی باشد، پلی که کودک از روی آن، نه با اجبار و آموزش مستقیم، بلکه از مسیر احساس، تخیل، داستان و تجربه به جهان معنوی امام رضا علیهالسلام نزدیک میشود. کد مطلب 6921044
