طعم گس واسطه‌گری در تاکستان‌های شیرین؛ عبور کرمانشاه از باغداری سنتی

خبرگزاری مهر - گروه استان‌ها- کوثر یاوری: استان کرمانشاه، با برخورداری از اقلیمی چهارفصل و تنوع بی‌نظیر آب‌وهوایی، همواره یکی از قطب‌های مستعد کشاورزی و باغداری در غرب کشور به شمار رفته است. در این میان، انگور به‌عنوان یکی از محصولات راهبردی و مهم باغی استان، جایگاهی ویژه در اقتصاد کشاورزی این دیار دارد. وجود هم‌زمان مناطق گرمسیر و سردسیر در گستره جغرافیایی کرمانشاه، این امکان طلایی را فراهم کرده است تا ارقام متنوعی از این محصول باکیفیت پرورش یابد و روانه بازار شود. بر اساس آمارهای ارائه‌شده، سطح زیرکشت انگور در استان کرمانشاه اکنون به مرز ۹ هزار هکتار رسیده و با توجه به شرایط نسبتاً مساعد، پیش‌بینی می‌شود میزان تولید در سال جاری با یک روند افزایشی نسبت به سال گذشته، به ۸۵ هزار تن برسد؛ ظرفیتی عظیم که می‌تواند اقتصاد باغداری منطقه را دگرگون کند.

در نقشه جغرافیایی تاکستان‌های استان، شهرستان‌های صحنه، سرپل‌ذهاب، قصرشیرین و کرمانشاه بیشترین سطح زیرکشت انگور را به خود اختصاص داده‌اند. توزیع ارقام انگور نیز در این استان کاملاً هوشمندانه و متناسب با شرایط اقلیمی هر منطقه صورت می‌گیرد؛ به‌گونه‌ای که در مناطق سردسیر، ارقامی نظیر بیدانه قرمز و سفید، عسکری، فخری، پرلت و فلیم با استقبال باغداران مواجه شده و در مقابل، در مناطق گرمسیر استان، بیشترین سطح زیرکشت به رقم زودرس و پرطرفدار یاقوتی اختصاص یافته است.

با وجود این ظرفیت بی‌نظیر و پتانسیل بالای تولید، مسیر شکوفایی کامل انگور کرمانشاه همچنان با موانع و دست‌اندازهایی روبه‌رو است. باغداران زحمتکش این استان با چالش‌های ریز و درشتی دست‌وپنجه نرم می‌کنند؛ از افزایش چشمگیر هزینه تأمین نهاده‌های کشاورزی و جولان آفات و بیماری‌ها گرفته تا مشکلات ساختاری در حوزه فروش، بازاریابی و البته سنتی بودن بخش قابل‌توجهی از باغات و تاکستان‌ها. کارشناسان معتقدند که برای عبور از این موانع، حرکت به سمت باغداری نوین الزامی است. توسعه سیستم‌های آبیاری تحت فشار، استفاده از ارقام کم‌آب‌بر و صادرات‌محور، نوسازی و اصلاح تاکستان‌های فرسوده و از همه مهم‌تر، حمایت همه‌جانبه از صنایع تبدیلی و تکمیلی، تنها راهکارهایی هستند که می‌توانند مسیر حرکت انگور کرمانشاه را به سمت تولیدی کاملاً اقتصادی و حضوری پررنگ‌تر در بازارهای داخلی و خارجی هموار سازند.

سایه سنگین واسطه‌ها و بی‌کیفیتی سموم بر دوش باغداران

رحمان فیض‌قربانی، مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به وضعیت تولید انگور در سال جاری اظهار کرد: سطح زیر کشت انگور استان در حال حاضر ۹۰۰۰ هکتار است که پیش‌بینی می‌شود ۸۵ هزار تن در سال جاری تولید داشته باشیم. با توجه به شرایط اقلیمی نسبتاً مناسبی که امسال برای انگور شاهد بودیم، میزان تولید نسبت به سال گذشته با افزایش پیش‌بینی می‌گردد.

وی با بیان اینکه شهرستان‌های صحنه، سرپل‌ذهاب، قصرشیرین و کرمانشاه دارای سطح زیر کشت بیشتری هستند، افزود: در مناطق سردسیر استان ارقام بیدانه قرمز و سفید، عسکری، فخری، پرلت و فلیم دارای سطح بیشتری بوده و در مناطق گرمسیری نیز بیشترین سطح به رقم یاقوتی اختصاص دارد.

مدیر باغبانی جهاد کشاورزی استان با انتقاد از وضعیت نهاده‌ها به خبرنگار مهر گفت: هرچند شرایط اقلیمی امسال مناسب بود، اما مهم‌ترین مشکل باغداران ما عدم کیفیت مناسب سموم و در نتیجه، تحمیل خسارت ناشی از آفات و امراض بوده است. از سوی دیگر، در سال جاری افزایش قیمت محصول انگور نسبت به افزایش شدید قیمت نهاده‌های کشاورزی از قبیل سم و کود بسیار ناچیز بوده و این موضوع باعث کاهش جدی توان مالی تولیدکنندگان شده است. متأسفانه وجود واسطه‌ها باعث افزایش قیمت نهایی برای مصرف‌کننده می‌گردد، در حالی که تولیدکننده اصلی از این افزایش قیمت کمترین بهره را می‌برد.

توسعه باغات مدرن و صادرات‌محور؛ نقشه راه آینده

فیض‌قربانی در خصوص وضعیت بازار و برنامه‌های توسعه‌ای تصریح کرد: با توجه به وضعیت بازار مصرف، نسبت عرضه و تقاضا و میزان کشش بازار تازه‌خوری، معمولاً حدود ۲۰ درصد از تولید استان به تولید کشمش اختصاص می‌یابد. در همین راستا، حمایت از صنایع تبدیلی در تمامی بخش‌ها از اولویت‌های تغییرناپذیر سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه است.

وی با اشاره به ظرفیت‌های صادراتی انگور کرمانشاه ادامه داد: با توجه به استفاده از ارقامی پرمحصول و واجد کیفیت صادرات که در چند سال گذشته در استان توسعه یافته‌اند، قسمتی از انگور تولیدی ما به بعضی از کشورها از جمله عراق و روسیه صادر می‌گردد. در خصوص عرضه به داخل هم قسمت عمده‌ای از محصول به تهران و سایر مراکز استان‌ها ارسال می‌شود.

این مسئول در پایان خاطرنشان کرد: اجرای روش‌های آبیاری تحت فشار به منظور افزایش راندمان مصرف آب و استفاده از ارقام با نیاز آبی پایین از اولویت‌های اصلی ماست. توسعه باغات مدرن با استفاده از ارقام پرمحصول، مقاوم به آفات و بیماری‌ها، واجد قابلیت صادرات و سازگار با اقلیم استان در دستور کار قرار دارد و پیش‌بینی می‌گردد با استفاده از ارقام تجاری روز دنیا، صنعت انگور استان در آینده پویا و کاملاً اقتصادی‌تر گردد.

رتبه یازدهم سطح کشت و شکاف عملکردی در تاکستان‌های استان

عیسی ارجی، عضو هیات علمی گروه علوم و مهندسی باغبانی دانشکده کشاورزی دانشگاه رازی نیز در گفتگو با خبرنگار مهر با ارائه تحلیلی دقیق از آمارهای کشوری و استانی اظهار کرد: بر اساس آخرین آمارنامه منتشرشده توسط وزارت جهاد کشاورزی در سال ۱۴۰۳، سطح زیر کشت انگور در استان کرمانشاه بیش از ۵٬۰۰۰ هکتار گزارش شده که حدود ۸۰۰ هکتار آن به‌صورت دیم است و میزان تولید نیز حدود ۴۵٬۰۰۰ تن بوده است. میانگین عملکرد در باغ‌های آبی استان حدود ۹.۵ تن در هکتار و در باغ‌های دیم حدود ۴ تن در هکتار گزارش شده است. این در حالی است که در سطح کشور با سطح زیر کشت ۲۹۰ هزار هکتاری، میانگین عملکرد آبی حدود ۱۴ تن و دیم حدود ۵ تن در هکتار است. بر این اساس، استان کرمانشاه از نظر سطح زیر کشت در جایگاه یازدهم، اما از نظر تولید در رتبه پانزدهم قرار دارد که این اختلاف نشان‌دهنده پایین‌تر بودن متوسط عملکرد در واحد سطح در مقایسه با میانگین کشوری است.

وی دلیل این نوسانات و افت عملکرد را چنین تشریح کرد: میزان تولید انگور در کرمانشاه نوسانات قابل توجهی دارد که ناشی از تغییرات اقلیمی، میزان بارندگی، نوسانات دمایی و دسترسی به منابع آب است. اما یکی از عوامل اصلی این افت عملکرد، استفاده از سیستم‌های سنتی و قدیمی تربیت بوته‌ها، یعنی سیستم سنتی «پاچراغی» در بخش قابل توجهی از باغ‌هاست. همچنین وجود باغ‌های بسیار مسن، به‌ویژه در شهرستان صحنه که قطب تولید انگور است، از محدودیت‌های اساسی است. تراکم نامناسب بوته‌ها و کاهش توان تولیدی در کنار شیوع آفاتی چون زنجره و کرم خوشه‌خوار و بیماری سفیدک سطحی، خسارت را تشدید کرده است.

ارجی با تأکید بر کیفیت محصول تولیدی به خبرنگار مهر گفت: با وجود این محدودیت‌ها، کیفیت محصول ما ظرفیت بالایی دارد. اختلاف دمای مناسب شب و روز زمینه تولید انگور با کیفیت را فراهم می‌کند. با بهبود سیستم‌های تربیت، اصلاح و نوسازی باغ‌های مسن، مدیریت تراکم بوته‌ها، تغذیه و کنترل آفات، افزایش عملکرد و کیفیت کاملاً دست‌یافتنی است. موقعیت جغرافیایی استان در عرض‌های ۳۳ تا ۳۵ درجه شمالی، دوره رشد ۱۵۷ تا ۱۷۰ روزه با میانگین دمای ۱۸ درجه و تطابق ارتفاعی (حدود ۷۹ درصد مساحت استان برای پرورش انگور مناسب است)، از مزیت‌های فوق‌العاده کرمانشاه محسوب می‌شود. همچنین همجواری با عراق، یک مزیت طلایی برای توسعه بازار و ارزآوری است.

تغییرات اقلیمی و کاهش ۵ درصدی اراضی بسیار مستعد

این استاد دانشگاه در ادامه گفتگو با خبرنگار مهر به اثرات تغییر اقلیم پرداخت و تصریح کرد: مطالعات ما نشان می‌دهد که تغییرات اقلیمی و تشدید خشکسالی‌ها موجب شده تا سطح مناطقِ «بسیار مناسب» برای کشت انگور در ۱۰ سال اخیر حدود ۵ درصد کاهش یابد. با این حال، هنوز حدود ۱۳۶ هزار هکتار از اراضی دیم و شیب‌دار استان برای پرورش انگور کاملاً مساعد و حدود ۵۸۴ هزار هکتار نسبتاً مناسب هستند.

وی افزود: یکی از پیامدهای مهم تغییرات اقلیمی، افزایش خطر سرمازدگی است. وقوع سرماهای زودرس پاییزه پیش از خشبی‌شدن شاخه‌ها و سرمازدگی‌های بهاره پس از بیدارشدن تاک‌ها، تولید را با خطر جدی مواجه می‌کند. از سوی دیگر، طی ۳۰ سال گذشته، میانگین دمای استان حدود ۱.۳ درجه سانتی‌گراد افزایش یافته است که در کنار کاهش رطوبت نسبی، خطر آفتاب‌سوختگی خوشه‌ها و افزایش نیاز آبی گیاه را در پی داشته است.

ضرورت گذار از باغداری سنتی به تاکستان‌های داربستی و مکانیزه

عضو هیات علمی دانشگاه رازی با ارائه راهکارهای علمی برای سازگاری با تغییرات محیطی به خبرنگار مهر بیان کرد: باغداران باید سریعاً شیوه‌های مدیریت خود را به‌روز کنند. تغییر سیستم‌های آبیاری سنتی به سامانه‌های آبیاری قطره‌ای زیرسطحی، استفاده از مواد جاذب آب مانند زئولیت و کودهای دامی، کاربرد مالچ برای کاهش تبخیر، آبیاری در ساعات خنک شبانه و کنترل جدی علف‌های هرز از الزامات است. برای مقابله با آفتاب‌سوختگی نیز استفاده از سایبان، کائولین، مدیریت هرس سبز و تنظیم برگ‌زدایی ضروری است.

ارجی در خصوص ارقام مناسب افزود: در حال حاضر ارقام متنوعی کشت می‌شود، اما برای اهداف صادراتی و ایجاد باغات مدرن و داربستی، باید استفاده از ارقام باکیفیتی نظیر پرلت، فلیم سیدلس، ردگلوب و ترکمن ۴ با جدیت در دستور کار قرار گیرد. گذار از باغات سنتی به تاکستان‌های متراکم، داربستی و قابل مکانیزه شدن، اگرچه نیازمند سرمایه‌گذاری است، اما در سال‌های آینده نقش حیاتی در کاهش هزینه‌های سنگین کارگری، سهولت سم‌پاشی و افزایش بهره‌وری خواهد داشت.

چشم‌انداز آینده؛ شکل‌گیری خوشه صنعتی انگور کرمانشاه

وی در پایان بررسی‌های خود، برنامه عملیاتی و آینده این صنعت را برای خبرنگار مهر چنین ترسیم کرد: بازاریابی و زنجیره ارزش، مهم‌ترین مسئله ماست. برای آینده صنعت انگور کرمانشاه سه اولویت اصلی وجود دارد: اول، توسعه صنایع تبدیلی و فرآوری شامل تولید کشمش صنعتی، کنسانتره، سرکه و حتی استحصال روغن هسته انگور در کارگاه‌های محلی و صنعتی. دوم، بهینه‌سازی لجستیک و نگهداری با احداث سردخانه‌های مجهز به فناوری کنترل اتمسفر (CA) در مناطق تولید و مرزهای پرویزخان و خسروی، و گذار به بسته‌بندی‌های استاندارد و ایجاد زنجیره سرد. سوم، حکمرانی زنجیره ارزش از طریق تقویت تعاونی‌های تخصصی باغداران، ایجاد باغات پایلوت و نوسازی با سیستم‌های روسیمی (Trellis).

ارجی تأکید کرد: چشم‌انداز نهایی ما باید شکل‌گیری یک "خوشه صنعتی انگور" در کرمانشاه باشد؛ زنجیره‌ای که از باغات داربستی آغاز شده و به تولید محصولات با ارزش افزوده در شهرک‌های صنعتی و عرضه با برند اختصاصی "انگور کرمانشاه" ختم شود تا سهم اصلی سود، نصیب باغداران و تولیدکنندگان واقعی گردد.

با ترسیم این چشم‌انداز روشن علمی و تکیه بر ظرفیت‌های بی‌نظیر جغرافیایی، اقلیمی و همجواری با مرزهای صادراتی، انگور کرمانشاه پتانسیل آن را دارد که از یک محصول سنتی، به یکی از پیشران‌های قدرتمند اقتصاد کشاورزی و صادرات غیرنفتی غرب کشور تبدیل شود. تحقق این آینده امیدبخش و شکل‌گیری «خوشه صنعتی انگور» رویایی دست‌نیافتنی نیست، اما در گام نخست نیازمند یک مطالبه مشخص و اقدام عملی از سوی وزارت جهاد کشاورزی و تصمیم‌گیران اقتصادی استان است؛ مطالبه‌ای مبنی بر تخصیص اعتبارات ویژه و خطوط اعتباری ارزان‌قیمت برای تغییر سیستم‌های آبیاری، یارانه‌های حمایتی جهت احداث داربست‌های نوین در تاکستان‌ها و تسریع در احداث شهرک‌های تخصصی صنایع تبدیلی و سردخانه‌ای. تنها در سایه این حمایت‌های دولتی است که گذار از باغداری سنتی به صنعتی محقق شده و دسترنج باغداران زحمتکش دیار زاگرس، به جای سرازیر شدن به جیب دلالان، شکوفایی اقتصادی، اشتغال پایدار و ثروت‌آفرینی را برای کرمانشاه به ارمغان خواهد آورد. کد مطلب 6918619