به بیان محققان، کاهش حضور موثر پدر میتواند با پیامدهایی مانند تنش بیشتر در خانواده، افت اعتماد به نفس فرزندان، آسیب به فرایند تربیت، افزایش اضطراب اجتماعی، مشکلات هویتی و حتی افت تحصیلی همراه باشد. از سوی دیگر، در دورهای زندگی میکنیم که شبکههای اجتماعی به یکی از مهمترین ابزارهای انتقال پیام و ساختن تصویرهای ذهنی تبدیل شدهاند. بنابراین اگر این رسانهها تصویری تحقیرآمیز، سادهسازیشده یا نادرست از پدر ارائه دهند، این تصویر ممکن است به مرور بر نگاه نسل جدید نسبت به جایگاه او در خانواده اثر بگذارد.
در تحقیقی در همین خصوص، ابوالفضل اقبالی، استادیار گروه مطالعات زنان و خانواده در دانشکده علوم اجتماعی و اقتصادی دانشگاه الزهرا، به سراغ بررسی تصویر پدر در ویدئوهای طنز و کوتاه اینستاگرامی رفته و تلاش کرده نشان دهد که در این محتواهای پرمخاطب، پدر چگونه نمایش داده میشود و این نمایش چه برداشتی را به مخاطب منتقل میکند. اهمیت این کار در آن است که به جای بحث نظری صرف، نمونههایی از محتوای واقعی و پرانتشار در فضای مجازی را مطالعه کرده و از این راه، تصویری روشنتر از یک روند فرهنگی و رسانهای ارائه داده است.
روش انجام پژوهش نیز بر پایه تحلیل محتوای کیفی بوده است، یعنی محققان به جای شمارش ساده واژهها یا تصویرها، معنای پنهان و الگوی کلی روایتها را بررسی کردهاند. پژوهشگران ابتدا ۲۰ صفحه واینر فارسیزبان اینستاگرام را که بیش از ۲ میلیون دنبالکننده داشتند شناسایی کردند. سپس ۱۰۰ کلیپ مرتبط با موضوع را دیدند و بر اساس محتوای آنها، ۱۰ مقوله اصلی و ۸۲ نشانه یا دلالت مهم درباره تصویر پدر استخراج کردند. این مقولهها از پدر دمدستی و غیرحامی تا پدر خودرأی، تبعیضگرا، ناراست و بداخلاق را دربر میگرفت.
یافتههای پژوهش نشان داد که در این ویدئوهای اینستاگرامی، تصویر پدر عمدتا در قالبی منفی، تحقیرآمیز و هجوآلود بازنمایی میشود. به بیان ساده، پدر در این روایتها نه به عنوان تکیهگاه خانواده، بلکه بیشتر به شکل فردی ناکارآمد، خودخواه، بدخلق، مادیگرا یا فاقد درک درست نشان داده میشود. این الگو فقط به چند نمونه محدود نبوده و در مجموعه بررسیشده، تکرار معناداری داشته است. به گفته مجریان این تحقیق، چنین تصویرسازیهایی میتواند بر ذهن مخاطبان، بهویژه نوجوانان و نسل جدید، اثر بگذارد و به افزایش طرد پدر در سطح ذهنی و عاطفی کمک کند. آنها نتیجه گرفتهاند که حتی اگر سازندگان این محتواها قصد آگاهانهای برای تخریب جایگاه پدر نداشته باشند، باز هم اثر اجتماعی این بازنماییها پابرجاست. در نتیجه، تداوم چنین روایتهایی ممکن است احترام، اعتبار و نقش پدر را در خانواده به تدریج تضعیف کند.
بر اساس اطلاعات ارائهشده در این تحقیق، مسئله فقط شوخیهای پراکنده در فضای مجازی نیست، بلکه با نوعی روند رسانهای روبهرو هستیم. پدر در بخشی از تولیدات رسانهای امروز به «دیگری» تبدیل میشود؛ کسی که میتوان او را دستمایه خنده، تمسخر و اغراق قرار داد. در این میان، استفاده از فنون رسانهای مانند تکرار، بزرگنمایی اتفاقهای تلخ، برچسبزنی، برجستهسازی بدخلقی، تحریک احساسات و حتی نوعی ترور شخصیت، باعث میشود این تصویر منفی ماندگارتر شود. چون این ویدئوها به موضوعهای روزمره خانوادگی میپردازند، مخاطب نیز راحتتر با آنها همذاتپنداری میکند و به بازنشرشان دامن میزند.
اهمیت این یافتهها در آن است که به رابطه میان سرگرمی و فرهنگ خانوادگی توجه میدهند. بسیاری از مخاطبان ممکن است این ویدئوها را صرفا طنز بدانند، اما پژوهش حاضر هشدار میدهد که تکرار یک شوخی، اگر همواره یک نقش خانوادگی را هدف بگیرد، میتواند کمکم به ساختن یک تصور عمومی منفی منجر شود. از نگاه محققان، یکی از راههای بهبود وضعیت، اصلاح تصویر رسانهای پدر و خلق روایتهای جذاب، واقعی و محترمانه از نقش او در خانواده است؛ روایتی که بتواند هم برای مخاطب امروزی گیرایی داشته باشد و هم جایگاه پدر را به شکلی متعادل و قابل فهم بازنمایی کند. گفتنی است این یافتههای جالب توجه در «فصلنامه مطالعات فرهنگ ـ ارتباطات» منتشر شدهاند؛ نشریهای که وابسته به پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات است. انتشار این پژوهش در چنین نشریهای نشان میدهد که موضوع فقط یک مسئله خانوادگی یا روانشناختی نیست، بلکه از منظر فرهنگ، ارتباطات و اثر رسانهها بر ذهنیت عمومی نیز اهمیت دارد. کد مطلب 6905140
