به گزارش خبرنگار مهر، وابستگی به درآمدهای تکمحصولی، بهویژه نفت، از پیچیدهترین و دیرپاترین چالشهای ساختاری در اقتصادهای در حال توسعه است. این وابستگی که در ادبیات اقتصادی تحت عناوین بیماری هلندی و بلای منابع تحلیل میشود، موجب آسیبیپذیری اقتصاد ملی در برابر نوسانات قیمتهای جهانی، شوکهای ژئوپلیتیک و تحریمهای خارجی میگردد. در این راستا، مفهوم «اقتصاد غیرنفتی» یا «اقتصاد بدون نفت» به عنوان یک الگوی جایگزین مطرح میشود؛ الگویی که هدف آن اتکا بر تولید داخلی، توسعه صادرات غیرنفتی، ایجاد تنوع در منابع درآمدی دولت، اصلاح ساختار بازرگانی خارجی و برقراری انضباط مالی است.
در تاریخ معاصر ایران، دستیابی به اقتصاد غیرنفتی اغلب به عنوان یک آرمان ملی و راهبردی مطرح بوده است، اما تنها در برهههای خاصی از تاریخ، کشور به صورت عملی و ناخواسته یا خودخواسته در مسیر تحقق آن قرار گرفته است. بررسی این تجارب تاریخی و واکاوی راهکارهای ساختاری، مالی و تجاری به کار گرفتهشده، روشنیبخش مسیر اصلاحات اقتصادی در عصر حاضر خواهد بود.
بررسی تاریخی تجربه اقتصاد بدون نفت در ایران
شاخصترین و برجستهترین تجربه عملی مدیریت «اقتصاد بدون نفت» در تاریخ معاصر ایران، به دوره ۲۷ ماهه نخستوزیری دکتر محمد مصدق (۱۳۳۰ تا ۱۳۳۲) بازمیگردد. این برهه تاریخی، از آن جهت حائز اهمیت است که ایران برای نخستین بار بهطور کامل از دسترسی به مهمترین منبع درآمدی خود، یعنی فروش و صادرات نفت، محروم گردید.
پس از خلع ید از شرکت نفت انگلیس و ایران و ملی شدن صنعت نفت در جنوب کشور، دولت انگلستان با بهکارگیری تمام ابزارهای سیاسی، نظامی و محاصره اقتصادی، مانع از فروش و صادرات نفت ایران در بازارهای بینالمللی شد. تا پیش از این تحول، اقتصاد ایران به شدت به نفت وابسته بود؛ بهطوری که در سال ۱۳۲۹، سهم ایران از فروش نفت بالغ بر ۲۲,۱۸۴ میلیون ریال بود، در حالی که درآمدهای حاصل از صادرات غیرنفتی تنها ۳,۵۶۳ میلیون ریال برآورد میشد (نسبتی در حدود ۶.۲ به ۱). قطع ناگهانی این حجم عظیم از درآمدهای ارزی و ریالی، دولت وقت را با شوک مالی سنگینی مواجه ساخت.
اگرچه در ابتدا تصور میشد قطع صادرات نفت مقطعی خواهد بود و دولت کوشید با اخذ وامهای خارجی یا وصول مطالبات بینالمللی، تنگناهای مالی را …
