یادداشت مهمان- مهدی پناهی، پژوهشگر ارتباطات و رسانه: مفهوم «چهل» در قرآن و سنت اسلامی مرتبهای ویژه دارد؛ از چهل شب میقات حضرت موسی (ع) (اعراف: ۱۴۲) و کمال عقل در چهلسالگی (احقاف: ۱۵) تا سنت دیرینه بزرگداشت چهلم در فرهنگ اسلامی و خاورمیانه. بر همین اساس، چهلم شهادت امام حسین (ع) نیز به مرور به اوج استمرار عزاداری عاشورا بدل شد.
زیارت اربعین از دوره اموی و عباسی همواره با محدودیت و سرکوب همراه بود و تنها در مقاطع تضعیف حکومتهای ظالم رونق میگرفت. در عصر صفویه و قاجار با گسترش کتب زیارتی و تثبیت زیارت اربعین در مفاتیحالجنان، سنت پیادهروی نجف تا کربلا میان علما و مردم رواج بیشتری یافت. در دوره مدرن و حاکمیت حزب بعث (۱۹۷۰ تا ۲۰۰۳)، این پیادهروی ممنوع شد و بسیاری از زائران بازداشت یا اعدام شدند؛ تصویری که هنوز در خانههای عراقی از شهدای نامشخص آن دوران به چشم میخورد. با این حال، شیعیان مخفیانه این مسیر را میپیمودند. پس از سقوط صدام در سال ۲۰۰۳ (۱۳۸۱ شمسی)، پیادهروی اربعین احیا شد و به بزرگترین اجتماع سالانه مذهبی جهان بدل گردید.
اربعین حسینی سال ۱۴۰۵ شمسی در حالی به پایان رسید که تحت تاثیر دو تحول جدی و درهمتنیده قرار داشت: ۱- شهادت رهبر انقلاب اسلامی، آیتالله سید علی خامنهای ۲- جنگ تحمیلی آمریکا و متحدان منطقهای علیه عراق. براساس مشاهدات میدانی نگارنده آثار این دو رویداد در ابعاد زیر قابل توصیف است:
۱. نمادهای عمومی در مسیر پیادهروی
بیلبوردها و تابلوهای شهری دولت و شهرداری عراق در مسیر نجف تا کربلا به نام و یاد رهبر شهید آراسته شده بود. این سازهها حاوی پیامهای عمیق تحلیلی بودند؛ از جملات عامیانه عراقی مانند «گناه کودک من چه بود که به دست دشمنان سر بریده شد؟» تا بنرهایی با عبارت «خوش آمدی ای خوارکننده آمریکا و عادیسازی (التطبیع)» که به رسوایی سازشکاران اشاره داشت. تصاویری از شهدای مقاومت ایران و عراق نیز از پرتکرارترین نشانههای مسیر بود.
۲. نمادهای خصوصی و کنشهای فردی زائران
جلوههای مردمی یاد رهبر شهید در رفتارهای فردی کاملاً مشهود بود:
نصب تمثال ایشان و تصاویری از دارالذکر (محل دفن رهبر شهید و خانوادهشان).
ابراز ارادت متفاوت یک شهروند عراقی با نقاشی …
