اربعین؛ چهل منزل تا قرار عاشقی - تسنیم

به گزارش خبرگزاری تسنیم از ساری، اربعین تنها یک مناسبت تقویم و آیینی نیست؛ وعده‌ای است میان دل‌های عاشق و سرزمین کربلا. چهل روز پس از عاشورا، جهان اسلام بار دیگر در مسیر حسین(ع) به حرکت درمی‌آید؛ مسیری که از اشک آغاز می‌شود، با عشق ادامه می‌یابد و به تجدید پیمان با مکتب آزادگی ختم می‌شود.

اربعین از راه رسیده است؛ فصلی که در آن، دل‌ها پیش از قدم‌ها راهی سفر می‌شوند. هنوز بوی محرم در کوچه‌ها جاری است، هنوز صدای «یا حسین» از دل هیئت‌ها خاموش نشده و هنوز چشم‌های بسیاری با یاد ظهر عطش و غربت کربلا بارانی می‌شود.

 اکنون چهل روز از عاشورا گذشته و دوباره موعد آن رسیده است که عاشقان حسین بن علی(ع) خود را به میعادگاه عشق برسانند؛ همان سرزمینی که خون بر شمشیر پیروز شد و حقیقت، جاودانه ماند.

اربعین یادآور بازگشت کاروان اسیران کربلا به قتلگاه است؛ کاروانی که پس از تحمل دشوارترین رنج‌ها، دوباره به سرزمینی رسید که عزیزترین انسان‌هایش را در آن به خون کشیده بودند. بازگشتی که تنها یک سفر تاریخی نبود، بلکه آغاز روایت ماندگار عاشورا برای همه نسل‌های تاریخ شد. 

اگر پیام‌رسانی حضرت زینب کبری(س) و امام سجاد(ع) نبود، شاید امروز نامی از آن حماسه بزرگ باقی نمی‌ماند. اربعین، ادامه همان رسالت بزرگ است؛ رسالت زنده نگه داشتن حقیقت.

این روزها، میلیون‌ها انسان از ملیت‌ها، زبان‌ها و فرهنگ‌های گوناگون، بی‌آنکه دعوت‌نامه‌ای در دست داشته باشند، تنها با دعوت دل، راهی کربلا می‌شوند. پیر و جوان، زن و مرد، کودک و سالخورده، همه در یک مسیر قدم برمی‌دارند؛ مسیری که نه به قصد تفریح، نه برای تجارت و نه از روی اجبار، بلکه تنها برای ابراز عشق به سالار شهیدان انتخاب شده است.

پیاده‌روی اربعین، جلوه‌ای بی‌نظیر از همبستگی، ایثار و محبت است. در این مسیر، مرزهای جغرافیایی رنگ می‌بازند و انسان‌ها تنها با یک هویت شناخته می‌شوند «زائر حسین(ع)».

 موکب‌ها با تمام توان از زائران پذیرایی می‌کنند، بی‌آنکه چشم‌داشتی داشته باشند. لبخند یک کودک عراقی که لیوانی آب تعارف می‌کند، دست‌های پینه‌بسته پیرمردی که کفش زائران را واکس می‌زند و بانویی که غذای گرم میان رهگذران توزیع می‌کند، همه تصویری از فرهنگ ناب حسینی است؛ فرهنگی که بر پایه محبت، کرامت و خدمت بنا شده است.

اربعین، تنها یک اجتماع بزرگ انسانی نیست؛ مدرسه‌ای برای تربیت انسان‌هاست. هر قدمی که زائر برمی‌دارد، یادآور گام‌های کاروان اسراست؛ کاروانی که با وجود داغ‌های سنگین، پرچم حقیقت را بر زمین نگذاشت. در این مسیر، انسان می‌آموزد که عشق، با سختی معنا پیدا می‌کند و ایمان، در میدان صبر به کمال می‌رسد.

اربعین حسینی؛ آیین ماندگار تاریخی، فرهنگی و اجتماعی

بهاره علی نژاد فعال حوزوی نیز در یادداشتی به تسنیم گفته است: آیین‌ها در جوامع انسانی صرفاً مجموعه‌ای از رفتارهای تکرارشونده نیستند، بلکه سازوکارهایی اجتماعی برای تولید معنا، بازسازی هویت جمعی و تقویت پیوندها میان اعضای جامعه به شمار می‌روند. در این میان مناسک مذهبی می‌توانند نقش مهمی در ایجاد همبستگی اجتماعی، انتقال ارزش‌ها و ایجاد یک نظم فرهنگی ایفا کنند. اربعین حسینی نیز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مناسبت‌های مذهبی یا به عبارت دیگر یکی از آیین‌های جمعی در جهان تشیع است.

 پدیده‌ای چندلایه با ابعاد تاریخی، فرهنگی و اجتماعی که در طول تاریخ از یک یادبود مذهبی به یک کنش جمعی گسترده تبدیل شده است.

اربعین به‌عنوان ابزاری برای حفظ حافظه تاریخی، بازتولید ارزش‌ها و تقویت پیوندهای اجتماعی شناخته می شود زیرا به مرور زمان به نمادی از زنده نگه داشتن پیام‌های عاشورا، مانند عدالت‌خواهی، مقاومت در برابر ظلم و مسئولیت‌پذیری اجتماعی تبدیل شد.

در این بین راهپیمایی اربعین یکی از بزرگ‌ترین تجمعات انسانی جهان به شمار می‌رود. این اجتماع گسترده، نمونه‌ای از همبستگی اجتماعی، مشارکت داوطلبانه و شکل‌گیری ارتباطات میان گروه‌های مختلف فرهنگی و ملی است. حضور افراد از کشورهای گوناگون در این مراسم، آن را به پدیده‌ای فراتر از یک آیین محلی تبدیل کرده است.

عناصر مختلف این مراسم، مانند پیاده‌روی، نذر و خدمت‌رسانی مردمی، نشان‌دهنده مشارکت جمعی و تقویت پیوندهای اجتماعی است. فعالیت‌هایی که در این روز انجام می شود علاوه بر حضور فیزیکی افراد، حامل مجموعه‌ای از باورها، ارزش‌ها و نمادهای مشترک است.

در واقع آیین‌های جمعی همچون اربعین موجب ایجاد نوعی «همبستگی اجتماعی» می‌شوند؛ زیرا افراد در جریان مشارکت، خود را بخشی از یک کل بزرگ‌تر احساس می‌کنند. از این منظر، اربعین را می‌توان فضایی دانست که در آن افراد با حضور مشترک در آن، احساس تعلق به یک جامعه ی گسترده را تجربه می‌کنند.این فرایند باعث می‌شود مفاهیمی مانند فداکاری، عدالت‌خواهی، مقاومت و وفاداری به ارزش‌های دینی در سطح اجتماعی بازتولید شوند.

در مراسم اربعین، عناصر مشترکی همچون پیاده‌روی، زیارت، خدمت‌رسانی داوطلبانه و مشارکت گروهی، زمینه ایجاد تجربه‌ای مشترک را فراهم می‌کنند. این تجربه مشترک باعث تقویت احساس «ما بودن» و ایجاد یک هویت جمعی میان شرکت‌کنندگان می‌شود.

هویت جمعی زمانی شکل می‌گیرد که افراد خود را متعلق به یک گروه یا اجتماع با ارزش‌ها، نمادها و خاطرات مشترک بدانند. 

اربعین با تکیه بر واقعه عاشورا نقش مهمی در حفظ پیوند میان گذشته و هویت اجتماعی امروز ایجاد می کند؛ زیرا جوامع از طریق یادآوری رویدادهای مهم تاریخی و روایت‌ها و آیین‌های جمعی، انسجام گروهی را حفظ و گذشته خود را با هویت کنونی پیوند می‌دهند. 

 در این چارچوب، اربعین یکی از سازوکارهای حفظ حافظه جمعی شیعه درباره واقعه عاشورا محسوب می‌شود. این آیین با بازخوانی مداوم واقعه کربلا، گذشته تاریخی را به تجربه اجتماعی امروز پیوند می‌دهد و باعث استمرار یک هویت تاریخی ـ دینی می‌شود.

راهپیمایی اربعین نمونه‌ای از مشارکت گسترده داوطلبانه است که در آن افراد بدون ورود سازمان رسمی متمرکز، با فعالیت‌هایی مانند اسکان، تغذیه، خدمات‌رسانی و همراهی اجتماعی مشارکت می‌کنند که این نوع همکاری می‌تواند موجب شکل‌گیری اعتماد اجتماعی باشد.

 برخی آیین‌ها شرایطی ایجاد می‌کنند که در آن مرزهای معمول اجتماعی کاهش یافته و افراد تجربه‌ای از برابری و تعلق مشترک پیدا کنند. در اربعین نیز حضور زائرانی از کشورهای مختلف با پیشینه‌های اجتماعی، اقتصادی و ملی متفاوت در یک فضای مشترک، می‌تواند نمونه‌ای از شکل‌گیری یک اجتماع دینی فراملی باشد که در آن افراد با وجود تفاوت‌های زبانی و فرهنگی، حول یک نماد و معنای مشترک گرد هم می‌آیند. جایی که هدف و معنای مشترک، زمینه تعامل میان افراد را فراهم می‌کند.

اربعین حسینی را می‌توان نمونه‌ای از یک آیین اجتماعی دانست که در آن افراد با مشارکت در مراسمی مشترک، نه‌تنها یک باور دینی را بیان می‌کنند، بلکه پیوند خود را با یک جامعه معنایی گسترده‌تر بازسازی می‌کنند. حضور گسترده افراد در این مراسم، نوعی تجربه جمعی ایجاد می‌کند که احساس تعلق دینی و اجتماعی است. 

مناسک دینی همچون اربعین باعث ایجاد «انرژی جمعی» یا احساس مشترکی می‌شوند که افراد را به یکدیگر پیوند می‌دهد و افراد در آن تجربه‌ای مشترک از ایمان و تعلق اجتماعی دارند. این تجربه مشترک می‌تواند به تقویت روابط اجتماعی و افزایش احساس مسئولیت متقابل میان اعضای جامعه دینی منجر شود.

بنابراین در کل اربعین حسینی یک پدیده صرفاً مذهبی نیست، بلکه آیینی اجتماعی است که کارکردهای متعددی همچون تولید همبستگی، بازسازی هویت دینی، حفظ حافظه جمعی و ایجاد سرمایه اجتماعی دارد.

به گزارش تسنیم، در روزگاری که جهان از جنگ، خشونت، تبعیض و تنهایی رنج می‌برد، اربعین پیام دیگری دارد؛ اینکه هنوز می‌توان بر محور ارزش‌های انسانی گرد هم آمد. میلیون‌ها نفر در کنار هم حرکت می‌کنند، بدون آنکه کسی دیگری را بر اساس زبان، نژاد یا ملیت قضاوت کند. همه یک مقصد دارند و یک شعار؛ «الحسین یجمعنا».

برای بسیاری از زائران، رسیدن به حرم پایان سفر نیست؛ آغاز دگرگونی است. آنان با قلبی سبک‌تر، نگاهی عمیق‌تر و عهدی تازه بازمی‌گردند؛ عهدی برای زندگی کردن بر مدار عدالت، آزادگی، مهربانی و دفاع از حق. زیرا حسین(ع) تنها متعلق به تاریخ نیست؛ چراغ راه امروز و فردای انسان‌هاست.

امسال نیز با فرارسیدن اربعین، جاده‌های منتهی به کربلا بار دیگر میزبان میلیون‌ها عاشق خواهد بود. قدم‌هایی که شاید از شهرها و کشورهای مختلف آغاز شده باشند، اما همه در یک نقطه به هم می‌رسند؛ در آستانه حرم کسی که با خون خود، راه عزت و آزادی را برای همیشه روشن کرد.

اربعین، پایان سوگواری محرم نیست؛ آغاز دوباره مسئولیت است. مسئولیت زنده نگه داشتن پیام عاشورا در رفتار، گفتار و سبک زندگی و دفاع از مظلوم. شاید همه نتوانند در مسیر نجف تا کربلا قدم بردارند، اما همه می‌توانند در مسیر حقیقت، عدالت و انسانیت، رهرو مکتب حسین(ع) باشند و این راز ماندگاری اربعین است؛ سفری که از جاده‌های خاکی عراق آغاز می‌شود، اما مقصد نهایی آن، قلب انسان‌هاست؛ قلب‌هایی که هر سال با شنیدن نام حسین(ع)، بی‌اختیار راهی کربلا می‌شوند و زمزمه می‌کنند: «السلام علی الحسین، و علی علی بن الحسین، و علی اولاد الحسین، و علی اصحاب الحسین».

منابع:

_ جامعه شناسی پدیده اربعین از شمس الله مریجی؛

_ اربعین در فرهنگ شیعه از محمد محسن حسینی طهرانی؛

_ کارکردهای اجتماعی  پیاده روی اربعین  از کوروش غلامی و مریم زنگانه؛

_ پدیدار شناسی تجربه پیاده روی اربعین از علی یعقوبی و نویسندگان. 

انتهای پیام/