اعتقاد به منجی عامل مهم مقاومت و امیدآفرینی در جامعه - تسنیم

به گزارش خبرنگار گروه استان‌های خبرگزاری دانشجو، حجت‌الاسلام والمسلمین مرتضی مطیعی در خطبه‌های نماز جمعه سمنان با توصیه نمازگزاران به تقوای الهی، اظهار کرد: در آموزه‌های اهل‌بیت (ع) به‌ویژه در بیانات امام حسن عسکری (ع)، تقوا جایگاه محوری دارد و انسان مؤمن باید با انجام واجبات، ترک محرمات و تلاش برای جلب رضایت خداوند، مسیر زندگی خود را تنظیم کند.

وی با اشاره به آغاز امامت حضرت ولی‌عصر (عج) و دعای نقل‌شده از امام رضا (ع) درباره ایشان، گفت: در این دعا از حضرت مهدی (عج) با تعابیری همچون «الجهجاه»، «المجاهد» و «المجتهد» یاد شده است که بیانگر مجاهدت، تلاش و هدایتگری آن حضرت است.

نماینده ولی‌فقیه در استان سمنان افزود: دوران غیبت به معنای کناره‌گیری امام زمان (عج) از امور عالم نیست؛ همان‌گونه که در روایات، وجود مقدس ایشان به خورشیدی در پس ابر تشبیه شده و آثار و برکات وجود آن حضرت همچنان برای عالم جاری است.

مطیعی تصریح کرد: وقتی امام عصر (عج) در حال مجاهدت و هدایت هستند، انتظار فرج نیز نمی‌تواند به معنای خانه‌نشینی، سکوت و بی‌تفاوتی باشد. منتظر واقعی باید نسبت به مسائل فرهنگی و اجتماعی و همچنین سرنوشت مسلمانان جهان احساس مسئولیت کند و در میدان حضور داشته باشد.

وی با استناد به روایتی از امام حسن عسکری (ع) درباره احمد بن اسحاق قمی اظهار کرد: در دوران غیبت، نجات انسان در گرو آن است که خداوند او را بر اعتقاد به امامت حضرت مهدی (عج) ثابت‌قدم نگه دارد و توفیق دعا برای تعجیل در فرج را به او عطا کند.

در ادامه حتما بخوانید حضور یکپارچه مردم در خیابان قوی‌تر از موشک‌ها است

امام جمعه سمنان ادامه داد: ثابت‌قدم ماندن در اعتقاد، نیازمند فعالیت، مجاهدت و ایستادگی در برابر دشمنان اسلام است و دعا برای ظهور نیز نباید تنها در حد یک ذکر زبانی باقی بماند، بلکه باید نشانه دغدغه انسان نسبت به آینده جامعه اسلامی باشد.

وی با اشاره به خاطره‌ای از مرحوم آیت‌الله بهجت (ره) درباره توجه به فرج امام عصر (عج) گفت: بسیاری از افراد در دعا‌ها و زیارت‌ها بیشتر حاجات شخصی خود را مطرح می‌کنند، در حالی که باید دغدغه فرج حضرت را نیز داشته باشیم؛ چراکه گشایش امور جامعه و امت اسلامی در گرو ظهور آن حضرت است.

مطیعی در بخش دیگری از خطبه‌های نماز جمعه سمنان با گرامیداشت هفته دولت و یاد شهیدان رجایی و باهنر، ویژگی‌های کارگزار شایسته در نظام اسلامی را مورد توجه قرار داد و گفت: امام خمینی (ره) درباره این دو شهید بر ویژگی‌هایی همچون اخلاص، سخت‌کوشی، تحمل مشکلات، بی‌اعتنایی به منافع شخصی و خدمت خالصانه به مردم تأکید داشتند.

وی افزود: مسئولان نظام اسلامی باید سه ویژگی ایمان، علم و عمل را در کنار یکدیگر داشته باشند؛ یعنی هم از تعهد برخوردار باشند، هم تخصص لازم را داشته باشند و هم در میدان خدمت به مردم حضوری فعال و مؤثر داشته باشند.

نماینده ولی‌فقیه در استان سمنان با قدردانی از تلاش‌های شبانه‌روزی مدیران و کارکنان دستگاه‌های اجرایی استان خاطرنشان کرد: خدمت به مردم به روحیه جهادی و فداکاری نیاز دارد و انتظار می‌رود این روحیه در همه سطوح مدیریتی کشور تقویت شود.

مطیعی همچنین با اشاره به فرارسیدن هفته وحدت، بر اهمیت وحدت میان مسلمانان تأکید کرد و گفت: وحدت شیعه و سنی یک تاکتیک مقطعی نیست، بلکه یک دستور قرآنی، دینی و امنیتی است و باید به عنوان یک راهبرد دائمی مورد توجه قرار گیرد.

وی با اشاره به سفارش‌های اهل‌بیت (ع) درباره همدلی و تعامل میان مسلمانان افزود: دشمنان اسلام همواره تلاش کرده‌اند از ظرفیت رسانه‌ها و فضای مجازی برای ایجاد اختلاف میان مسلمانان استفاده کنند و در چنین شرایطی، هوشیاری و حفظ وحدت ضرورت بیشتری دارد.

امام جمعه سمنان با استناد به آیه ۴۶ سوره انفال اظهار کرد: قرآن کریم مسلمانان را از نزاع و اختلاف برحذر داشته و هشدار داده است که اختلاف و تفرقه موجب ضعف و از بین رفتن اقتدار امت اسلامی خواهد شد.

مطیعی در ادامه با اشاره به روز جهانی مسجد گفت: نامگذاری این روز به حادثه آتش‌سوزی مسجدالاقصی در سال ۱۹۶۹ میلادی بازمی‌گردد و این موضوع نشان‌دهنده جایگاه مسجد در جهان اسلام است.

وی با یادآوری تعبیر امام خمینی (ره) مبنی بر اینکه مسجد سنگر است، افزود: مسجد نباید صرفاً محل برگزاری نماز و عبادت باشد، بلکه می‌تواند مرکز فعالیت‌های فرهنگی، اجتماعی، تربیتی و سیاسی جامعه اسلامی باشد.

نماینده ولی‌فقیه در استان سمنان بر ضرورت حضور و جذب نسل جوان در مساجد تأکید کرد و گفت: هیئت‌های امنا، ائمه جماعات، پایگاه‌های مقاومت و فعالان فرهنگی باید ظرفیت‌های موجود را برای تبدیل مساجد به کانون تربیت و رشد جوانان به کار بگیرند.

مطیعی همچنین با اشاره به ظرفیت مساجد در اجرای برنامه‌های امر به معروف و نهی از منکر اظهار کرد: توجه به مسائل فرهنگی و موضوع عفاف و حجاب از مطالبات جدی مردم است و مساجد می‌توانند در این زمینه نقش مؤثری ایفا کنند.

وی در بخش پایانی سخنان خود با قدردانی از حضور و مشارکت مردم در برنامه‌های اجتماعی و انقلابی گفت: دشمن پس از ناکامی در میدان‌های مختلف تلاش می‌کند با استفاده از جنگ روانی و رسانه‌ای میان مردم و نظام اسلامی فاصله ایجاد کند.

امام جمعه سمنان افزود: مردم ایران با وجود مشکلات اقتصادی و معیشتی، بار‌ها نشان داده‌اند که پای آرمان‌های انقلاب اسلامی ایستاده‌اند و اجازه نخواهند داد دشمن به اهداف خود دست پیدا کند.

مطیعی با قدردانی از افرادی که برای حفظ امنیت و آرامش جامعه در میدان حضور دارند، تأکید کرد: دشمن به دنبال ایجاد شکاف و اختلاف در جامعه است، اما ملت ایران با حفظ وحدت، بصیرت و حضور آگاهانه، توطئه‌های دشمن را خنثی خواهند کرد.

استانها

عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با تشریح ویژگی‌های آغاز امامت حضرت مهدی(عج) گفت: آغاز امامت امام زمان(عج) همزمان با غیبت ایشان، دوره‌ای بی‌نظیر در تاریخ تشیع رقم زد؛ دوره‌ای که در آن اگرچه دسترسی مستقیم به امام وجود ندارد، اما امام حی و حاضر است و آثار و برکات وجودی ایشان همچنان در زندگی بشر جریان دارد.

حجت‌الاسلام مهدی عبادی، عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد، درگفت وگو با تسنیم با اشاره به ویژگی‌های آغاز امامت حضرت صاحب‌الزمان(عج)، این دوره را یکی از دوره‌های بی‌نظیر تاریخ تشیع دانست و اظهارکرد: مهم‌ترین تفاوت آغاز امامت امام زمان(عج) با دوران امامت سایر ائمه(ع)، همراه شدن امامت آن حضرت با مسئله غیبت است.

وی با بیان اینکه در دوران ائمه پیشین، امکان دسترسی مستقیم و آزاد به امام وجود داشت، افزود: البته از دوران امام جواد(ع) و امام هادی(ع) به تدریج شرایطی ایجاد شد که دسترسی مردم به امام کمتر شد و این روند به گونه‌ای پیش رفت که جامعه شیعه بتواند در دوران امام زمان(عج) با مسئله غیبت و نبود دسترسی مستقیم به امام، آمادگی بیشتری داشته باشد.

این عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با تأکید بر اینکه غیبت به معنای نبودن امام نیست، تصریح کرد: حضرت مهدی(عج) امامی حی و حاضر هستند که حیات مستمر دارند و حضور ایشان در عالم و روی زمین برقرار است. آنچه غیبت نامیده می‌شود، در واقع غیبت از چشم ماست و نه اینکه امام در جامعه و روی زمین حضور نداشته باشند.

امامت امام زمان(عج) محدود به زمان و جغرافیا نیست

حجت‌الاسلام عبادی یکی دیگر از ویژگی‌های امامت حضرت مهدی(عج) را فراگیر بودن آن عنوان کرد و گفت: امامت امام زمان(عج) برخلاف یک دوره محدود تاریخی یا جغرافیایی، اختصاص به زمان، افراد یا منطقه خاصی ندارد؛ بلکه امامتی است که برای همه اعصار و همه انسان‌هاست و در دوره‌های مختلف تاریخی استمرار دارد.

وی ادامه داد: حضور امام زمان(عج) از قرن سوم و از سال‌های 255 و 260 هجری تاکنون استمرار داشته و در طول این سال‌ها، مسلمانان و به‌ویژه شیعیان از برکات وجود آن حضرت بهره‌مند بوده‌اند.

این استاد دانشگاه با اشاره به جایگاه حجت الهی در نظام عالم اظهار داشت: در روایات آمده است که اگر حجت خدا بر روی زمین نباشد، زمین اهل خود را می‌بلعد؛ بنابراین وجود امام زمان(عج) سبب استمرار حیات و برقراری نظام عالم است.

عبادی با اشاره به دیدگاه برخی عالمان و صاحبان نفس درباره آثار وجود امام زمان(عج) افزود: بسیاری از برکات به واسطه وجود امام برای ما ایجاد می‌شود و بسیاری از بلاها از ما دفع می‌شود، در حالی که ما نه منشأ این برکات را می‌شناسیم و نه حتی می‌دانیم چه بلاهایی از ما دفع شده است. بخشی از این برکات و دفع بلاها به واسطه وجود مقدس امام زمان(عج) است.

چرا امام زمان(عج) در سن پنج‌سالگی به امامت رسید؟

عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد در ادامه به شرایط آغاز امامت حضرت مهدی(عج) در سنین کودکی اشاره کرد و گفت: امام حسن عسکری(ع) در سال 260 هجری به شهادت رسیدند و حضرت مهدی(عج) در آن زمان پنج سال داشتند.

وی نخستین عامل این مسئله را اراده و مشیت الهی دانست و افزود: تقدیر و اراده الهی بر این قرار گرفته بود که امامت حضرت مهدی(عج) در همین سن آغاز شود، اما در کنار این مسئله، شرایط سیاسی و خفقان حاکم بر جامعه نیز اهمیت بسیار زیادی داشت.

عبادی با تشریح وضعیت سیاسی دوران عباسیان بیان کرد: حکومت عباسی به شدت به دنبال شناسایی و از بین بردن امام بعدی بود. درباره امام مهدی(عج) این باور وجود داشت که ایشان ظلم و فساد را از زمین برمی‌چیند و حکومت عدل جهانی تشکیل می‌دهد.

وی افزود: عباسیان خود داعیه حکومت داشتند و طبیعی بود که چنین مسئله‌ای را تهدیدی علیه حکومت خود بدانند. به همین دلیل، حفظ جان امام و پنهان ماندن ایشان در شرایط آن دوران، بخشی از تدبیر الهی برای صیانت از وجود حضرت مهدی(عج) بود.

امام حسن عسکری(ع) جامعه شیعه را برای دوران غیبت آماده کرد

این پژوهشگر دینی با اشاره به اقدامات امام حسن عسکری(ع) برای آماده‌سازی شیعیان گفت: امام حسن عسکری(ع) در دوران امامت خود با آگاهی‌بخشی به شیعیان، معرفی امام آینده و تقویت سازمان وکالت، شرایطی را فراهم کردند که جامعه شیعه بتواند امامت فرزند خردسال ایشان را در دوران غیبت بپذیرد.

وی تقویت سرشاخه‌های سازمان وکالت را از دیگر اقدامات مهم امام حسن عسکری(ع) برشمرد و گفت: یکی از کارکردهای اساسی سازمان وکالت، ایجاد ارتباط تشکیلاتی و شبکه‌ای میان شیعیان و امام بود. این ارتباط، شکل جدیدتری نسبت به گذشته داشت؛ چرا که ارتباط شیعیان با امام دیگر صرفاً بر اساس دیدار و رویارویی مستقیم نبود.

عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد فعالیت دینی و جهاد تبیین را در این مسیر ضروری دانست و افزود: تحقق چنین جامعه‌ای نیازمند کار و تلاش است و در عرصه دین، مجاهدت‌های دینی و جهاد تبیین باید فعالیت جدی صورت گیرد.

فرهنگ انتظار باید به سبک زندگی تبدیل شود

عبادی با بیان اینکه فرهنگ انتظار نباید صرفاً در حد یک اعتقاد باقی بماند، گفت: فرهنگ انتظار را می‌توان از یک موضوع صرفاً اعتقادی به یک سبک زندگی جامع و مسئولیت‌پذیر تبدیل کرد.

وی افزود: فرهنگ انتظار باید مجموعه‌ای از رفتارها باشد که از نگرش‌ها و باورهای منتظرانه سرچشمه می‌گیرد. اگر انسان در زندگی روزمره خود چنین نگرش و باوری داشته باشد، طبیعی است که هم تفکر و هم رفتار او متفاوت خواهد شد.

این استاد دانشگاه تصریح کرد: انتظار باید به مثابه تمامیت اسلام ناب دیده شود و فرهنگ انتظار نیز باید به یک فرهنگ همگانی تبدیل شود؛ جامعه منتظر، جامعه‌ای پویا و مسئول است که افراد آن بر اساس باورهای منتظرانه رفتار می‌کنند،چنین جامعه‌ای، روابط اجتماعی بر پایه اخوت ایمانی و دینی شکل می‌گیرد و حتی روابط سیاسی و اقتصادی نیز باید بر همین اساس تنظیم شود.

عبادی با اشاره به روایتی درباره یاران حضرت مهدی(عج) اظهار داشت: در روایات درباره جامعه یاران امام زمان(عج) تصویری ارائه شده که نشان می‌دهد افراد آن‌قدر به یکدیگر نزدیک و برادر هستند که اگر یکی از آنان دست در جیب دیگری کند و چیزی بردارد، فرد مقابل نه تنها ناراحت نمی‌شود بلکه خوشحال نیز می‌شود.

وی افزود: معنای این روایت آن است که سطح اعتماد، برادری و نزدیکی میان افراد جامعه به اندازه‌ای بالاست که چنین رفتاری دیگر یک رفتار ناپسند و حتی در حد دزدی تلقی نمی‌شود.

عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد خاطرنشان کرد: جامعه‌ای که فرهنگ آن در همه ابعاد منتظرانه باشد، ظرفیت آن را پیدا می‌کند که پس از ظهور، امام را در تشکیل حکومت دینی جهانی همراهی کند و در از بین بردن نظام‌های طاغوتی موجود در آن زمان نقش داشته باشد.

نسل نوجوان و جوان باید انتظار را زندگی کند

حجت‌الاسلام عبادی با تأکید بر ضرورت تربیت نسل آینده اظهارداشت: یکی از وظایف مهم ما این است که برای نسل‌های آینده، به‌ویژه نوجوانان و جوانان، الگوهای مناسبی ایجاد کنیم.

وی افزود: نسل جوان باید عمق معنای انتظار را به‌خصوص در جایی که این انتظار به عمل منتهی می‌شود، ببیند و لمس کند. نباید فقط باورهای مربوط به انتظار را به او آموزش داد و از او خواست آنها را حفظ کند.

این پژوهشگر دینی تأکیدکرد: دانستن به تنهایی کافی نیست. نسل جوان باید سبک زندگی منتظرانه را لمس کند، در فضای آن زندگی کند و در همان فضا تربیت شود تا بتواند در آینده نسل بعد از خود را نیز با همین نگاه تربیت کند.

عبادی لازمه تحقق این هدف را تلاش گسترده دانست و گفت: باید در این عرصه کار و تلاش زیادی انجام دهیم و برای تربیت یک نسل مهدوی مناسب برنامه داشته باشیم.

امام باید در نگاه نسل جوان، پدری مهربان و دوستی همراه باشد

عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد مهم‌ترین نکته‌ای را که باید به نسل جوان منتقل شود، شناخت صحیح نسبت به امام دانست و اظهار داشت: باید بدانیم امام، به تعبیر امام رضا(ع) در یک روایت، مانند پدری مهربان، برادری مأنوس و دوستی همراه است.

وی ادامه داد: نسل جوان باید امام را در همه شرایط در کنار خودش ببیند، حضور او را باور کند و با چنین تصوری زندگی و رفتار خود را تنظیم کند.

عبادی تصریح کرد: اگر این نگاه شکل بگیرد و نسل جوان سبک زندگی منتظرانه را به معنای واقعی لمس کند، چنین نسلی به یک نسل مهدوی تبدیل خواهد شد.

وی ابراز امیدواری کرد: چنین نسلی می‌تواند به معنای واقعی و حقیقی سرباز امام زمان(عج) باشد و با ساختن مقدمات ظهور، در فراهم شدن زمینه ظهور حضرت ولی عصر(عج) نقش‌آفرینی کند.

عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد خاطرنشان کرد: مجموعه این اقدامات، از جمله آگاهی‌بخشی، معرفی امام، تقویت سازمان وکالت و تربیت نیروهای مورد اعتماد، زمینه پذیرش امامت حضرت مهدی(عج) در دوران کودکی و غیبت را فراهم کرد.

غیبت صغری؛ دوره انتقال شیعیان به دوران غیبت کبری

حجت‌الاسلام عبادی با اشاره به دوران غیبت صغری اظهارداشت: غیبت صغری از ابتدای امامت حضرت مهدی(عج) آغاز شد و از سال 260 تا 329 هجری ادامه یافت. این دوره را باید یک دوره انتقالی و مقدماتی دانست.

وی یکی از مهم‌ترین اهداف غیبت صغری را آماده‌سازی تدریجی شیعیان برای ورود به دوران غیبت کبری عنوان کرد و افزود: جامعه شیعه باید به تدریج با شرایطی آشنا می‌شد که در آن دسترسی مستقیم به امام وجود ندارد.

این استاد دانشگاه ادامه داد: در کنار آماده‌سازی شیعیان، حفظ ارتباط جامعه با امام و سازماندهی شیعیان نیز ضرورت داشت که این مسئولیت از طریق نواب اربعه دنبال شد.

عبادی خاطرنشان کرد: دوران نیابت خاص، علاوه بر حفظ ارتباط میان امام و جامعه شیعه، زمینه‌ای برای پذیرش مراجعه به نائب عام و در ادامه مسئله ولایت فقیه و مراجعه به ولی فقیه فراهم کرد.

نواب اربعه؛ واسطه ارتباط امام با شیعیان

عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد درباره نواب اربعه گفت: چهار نماینده خاص حضرت مهدی(عج) در دوران غیبت صغری، عثمان بن سعید عموری، محمد بن عثمان عموری، حسین بن روح نوبختی و علی بن محمد سموری بودند؛ این چهار نفر واسطه و پل ارتباطی میان امام و جامعه شیعه به شمار می‌رفتند و مسئولیت‌های مختلفی بر عهده داشتند.

عبادی انتقال نامه‌ها، وجوهات شرعی، پاسخ‌ها و دستورات امام به مردم و همچنین انتقال پرسش‌ها و درخواست‌های مردم به امام را از جمله وظایف نواب اربعه دانست و گفت: آنان در مواردی نیز به رفع شبهات و تردیدهای موجود در جامعه کمک می‌کردند و جایگاه علمی و اجتماعی و وجاهتی که از قبل داشتند، در انجام این مسئولیت‌ها مؤثر بود.

تربیت شاگردان متخصص برای اداره جامعه در دوران غیبت

این استاد دانشگاه در ادامه به نقش امام حسن عسکری(ع) در تربیت نیروهای مورد نیاز جامعه شیعه اشاره کرد و اظهار داشت: امام حسن عسکری(ع) علاوه بر تقویت سازمان وکالت، افرادی مانند عثمان بن سعید و محمد بن عثمان و دیگر خواص و شاگردان خود را برای ارتباط میان امام و مردم آماده کردند. بخشی از شاگردانی که توسط امام حسن عسکری(ع) تربیت شدند، وظایفی همچون تفسیر، اجتهاد در فقه و تبیین و تفسیر قرآن را بر عهده داشتند.

وی تأکید کرد: جامعه شیعه باید می‌توانست در دورانی که دسترسی مستقیم به امام کاهش پیدا کرده است، بخشی از امور خود را از طریق این افراد سامان دهد تا مسائل جامعه دچار اختلال نشود.

وظایف شیعیان در عصر غیبت چیست؟

عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد در تشریح وظایف شیعیان در دوران غیبت گفت: در شرایطی که دسترسی مستقیم به امام امکان‌پذیر نیست، شیعیان باید از نائبان عام و فقهای جامع‌الشرایط پیروی کنند و برای شناخت مسیر درست، به قرآن، سیره معصومین(ع) و احادیث مراجعه داشته باشند.

عبادی ،دعا و ارتباط با امام را از دیگر وظایف مهم شیعیان دانست و افزود: دعا برای تعجیل فرج و تلاش عملی برای فراهم شدن فرج و ظهور از جمله وظایفی است که باید مورد توجه قرار گیرد.

وی با تأکید بر مسئله نظارت امام بر اعمال انسان‌ها تصریح کرد: باید باور داشته باشیم که امام بر اعمال ما اشراف و نظارت دارد و از رفتارهای ما آگاه است. چنین باوری می‌تواند انگیزه‌ای جدی برای پایبندی انسان به وظایف دینی باشد. اگر افراد این مسائل را در زندگی خود مورد توجه قرار دهند، می‌توانند در دوران غیبت وظایف دینی و اجتماعی خود را بهتر و دقیق‌تر انجام دهند.

انتظار واقعی، سکون و انفعال نیست

حجت‌الاسلام عبادی با اشاره به مهم‌ترین وظیفه منتظران اظهارکرد: انتظار فرج، مهم‌ترین وظیفه منتظران است و در روایات نیز از انتظار فرج به عنوان افضل اعمال یاد شده است.

عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد تأکیدکرد: انتظار نباید به معنای انفعال، سکون و دست روی دست گذاشتن باشد؛ انتظار واقعی با تلاش، حرکت، پویایی و آمادگی همه‌جانبه همراه است.

این پژوهشگر دینی گفت: منتظر واقعی باید از همه جهت خود را برای یاری امام آماده کند، کمر همت ببندد و برای فراهم کردن مقدمات ظهور تلاش داشته باشد. باید جامعه‌ای را که از امام فاصله دارد، به جامعه‌ای تبدیل کنیم که آمادگی پذیرش امام را داشته باشد. این آمادگی فقط اعتقادی نیست، بلکه در حوزه‌های فرهنگی و تمدنی نیز باید زمینه‌سازی شود.

انتهای پیام/282  

استانها

به گزارش خبرگزاری تسنیم از ساری، مسئله امامت و غیبت حضرت ولی‌عصر(عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف) غالباً از منظر کلامی بررسی می‌شود؛ منظری که به مباحثی چون ضرورت وجود حجت الهی، عصمت امام، لطف الهی، فلسفه غیبت و وظایف منتظران می‌پردازد. با این حال، این موضوع را می‌توان از زاویه تاریخ و به‌طور ویژه «فلسفه تاریخ» نیز مطالعه کرد.

فلسفه تاریخ در پی کشف عوامل و سنت‌های قانون‌مند حاکم بر تحولات اجتماعی است. عواملی همچون جغرافیا، نژاد، علم، اقتصاد، فرهنگ و نیازهای انسانی، در شکل‌گیری مسیر حرکت جوامع مؤثرند. در این میان، «نیاز» یکی از بنیادی‌ترین محرک‌های حرکت تاریخی بشر است؛ زیرا انسان و جامعه هنگامی در جست‌وجوی راه‌حل، اندیشه یا نظامی جدید برمی‌آیند که خلأ و ناتوانی وضعیت موجود را در رفع نیازهای خود احساس کنند.

بر این اساس، غیبت امام زمان(عج) را می‌توان افزون بر اسرار و حکمت‌های کلامی، در پیوند با مسئله رشد تاریخی بشر و ضرورت شکل‌گیری احساس نیاز حقیقی به حجت الهی تحلیل کرد.

نیاز؛ عامل فعال در حرکت‌های تاریخی

نیاز، از مهم‌ترین عوامل شکل‌دهنده به تحولات فردی و اجتماعی است. جامعه برای تأمین نیازهای مادی و معنوی خود، همواره در جست‌وجوی اندیشه، فلسفه و نظامی بوده است که بتواند راه دستیابی به آرامش، آسایش، عدالت و پیشرفت را پیش روی او بگذارد. ازاین‌رو، پشتوانه حرکت مادی و معنوی جامعه، صرفاً امکانات اقتصادی یا قدرت سیاسی نیست؛ بلکه اندیشه‌ای است که بتواند انسان را در فهم درست نیازها و پاسخ‌گویی به آنها یاری دهد.

شهید مطهری، نیازمندی‌های انسان را از عوامل مؤثر در پایداری یا عدم پایداری جریان‌های تاریخی می‌داند. همچنین در تحلیل رویارویی تمدن‌ها، می‌توان گفت مواجهه با دستاوردهای جدید، حس نیاز را در انسان فعال می‌کند و او را به جست‌وجوی تمدنی کامل‌تر وامی‌دارد. بنابراین، انسان تا زمانی که وضع موجود را پاسخ‌گوی نیازهای خود بداند، انگیزه‌ای جدی برای عبور از آن و حرکت به سوی افقی برتر نخواهد داشت.

در این میان، مسئله اصلی آن است که انسان گاهی میان «نیاز حقیقی» و «نیاز کاذب» دچار خلط می‌شود. ممکن است یک اندیشه، بخشی محدود از نیاز انسان را پاسخ دهد و در نتیجه، فرد یا جامعه تصور کند به مطلوب نهایی رسیده است؛ در حالی که نیازهای عمیق‌تر روحی، اخلاقی، اجتماعی و معنوی او همچنان بی‌پاسخ باقی مانده‌اند.

رفاه ظاهری و غفلت از نیاز به امامت

جامعه‌ای که به سطحی از رفاه، امنیت یا پیشرفت مادی دست یافته است، ممکن است گمان کند اندیشه حاکم بر آن توانسته همه نیازهایش را برطرف کند. در چنین وضعیتی، معمولاً احساس نیاز به اندیشه‌ای کامل‌تر و هدایت الهی کاهش می‌یابد؛ نه از آن جهت که نیاز واقعی از میان رفته، بلکه به این دلیل که جامعه هنوز عمق نیاز و فقر وجودی خود را نشناخته است.

حدیث شریف سلسله‌الذهب، ناظر به همین حقیقت است. امام رضا(ع) فرمودند: «لا إله إلا الله حصنی، فمن دخل حصنی أمن من عذابی» و سپس افزودند: «بشروطها و أنا من شروطها». این بیان، امامت را شرط تحقق حقیقی توحید و برخورداری از امنیت الهی معرفی می‌کند. از این رو، صرف ادعای توحید یا برخورداری از ظواهر تمدنی و رفاهی، برای رسیدن به سعادت و امنیت حقیقی کافی نیست؛ بلکه پذیرش ولایت و امامت، شرط اساسی هدایت کامل انسان است.

با نگاه تاریخی، در دوران ائمه اطهار(ع) نیز بسیاری از مردم به دلیل تأمین نسبی نیازهای ظاهری یا اعتماد به ساختارهای سیاسی و فکری زمانه، نیاز خود به امام معصوم(ع) را به‌صورت کامل احساس نمی‌کردند. در عین حال، حاکمان ستمگر به‌خوبی می‌دانستند که حضور و نفوذ ائمه(ع) چه ظرفیت عظیمی برای هدایت جامعه دارد؛ از این رو، با محدود کردن و به شهادت رساندن آنان، درصدد جلوگیری از گسترش این جریان هدایت‌گر برآمدند.

غیبت و ضرورت درک نیاز به حجت

امامت حضرت مهدی(عج) در شرایطی آغاز شد که جامعه اسلامی درگیر ساختارهای سیاسی، فرهنگی و فکری خاص خود بود و بخش مهمی از مردم، ضرورت وجود امام را در همه ساحت‌های زندگی درک نکرده بودند. در چنین چارچوبی، غیبت را می‌توان زمینه‌ای برای رشد آگاهی تاریخی و بیداری بشر نسبت به نیاز خود به حجت الهی دانست.

این تحلیل به معنای محدود کردن فلسفه غیبت به یک عامل نیست؛ زیرا غیبت امام عصر(عج) دارای حکمت‌های متعددی از جمله حفظ جان حضرت، آزمون و غربال مؤمنان و فراهم شدن زمینه‌های ظهور است. اما از منظر فلسفه تاریخ، یکی از آثار مهم دوره غیبت آن است که بشر در تجربه‌های مکرر تاریخی، محدودیت اندیشه‌ها و نظام‌های غیرالهی را مشاهده کند و دریابد که هیچ‌یک از آنها توان پاسخ‌گویی کامل به همه نیازهای انسان را ندارند.

تا هنگامی که انسان، پاسخ‌های ناقص را کافی بداند، نیاز به پاسخ کامل را با جدیت پیگیری نمی‌کند. جامعه‌ای که به سطح محدودی از رفاه، عدالت یا آزادی رضایت می‌دهد، ممکن است در همان مرحله متوقف شود و از جست‌وجوی حقیقت کامل بازبماند. اما هنگامی که ناکارآمدی پاسخ‌های ناقص در تأمین سعادت، امنیت، عدالت و آرامش آشکار شود، نیاز به هدایت جامع الهی برای انسان ملموس‌تر خواهد شد.

معرفت نفس؛ راه شناخت فقر حقیقی

نخستین گام برای شکل‌گیری احساس نیاز حقیقی به امام، «معرفت نفس» است. انسان هنگامی که خود را بشناسد، فقر وجودی خویش را در برابر خداوند درک می‌کند. قرآن کریم می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ»؛ یعنی همه انسان‌ها در ذات و وجود خود نیازمند خداوند هستند.

فقر انسان تنها به نیاز اقتصادی محدود نیست؛ انسان در شناخت حقیقت، تعیین هدف زندگی، یافتن مسیر کمال، تأمین آرامش، تحقق عدالت، تنظیم روابط اجتماعی و رسیدن به آزادی حقیقی نیز نیازمند هدایت است. هنگامی که انسان کیفیت و گستره این نیازها را بشناسد، درمی‌یابد که مکاتب مادی، با وجود برخی دستاوردها، نمی‌توانند پاسخ‌گوی تمام ابعاد وجود او باشند.

برای نمونه، انسان نیازمند آزادی است؛ اما اگر آزادی صرفاً به بی‌قیدی و رهایی از هرگونه تعهد اخلاقی و معنوی تفسیر شود، نیاز حقیقی انسان به آزادی برآورده نخواهد شد. آزادی حقیقی با کرامت، مسئولیت، رشد و رهایی از بندهای درونی و بیرونی همراه است. بنابراین، شناخت نادرست نیاز، انسان را به سوی پاسخ‌های ناقص یا حتی کاذب سوق می‌دهد.

عدالت، معیشت و آرامش؛ نیازهایی فراتر از پاسخ‌های حداقلی

احساس نیاز به امام عصر(عج) زمانی در وجود انسان عمیق می‌شود که دریابد بسیاری از نیازهای بنیادین او با سازوکارهای صرفاً بشری و مادی به‌طور کامل تحقق نمی‌یابد. یکی از این نیازها، عدالت است. هنگامی که انسان با ظلم، تبعیض و ناتوانی نظام‌های انسانی در برقراری عدالت فراگیر مواجه می‌شود، بیش از پیش نیاز به حکومتی مبتنی بر علم، عصمت و عدالت الهی را درک می‌کند.

معیشت نیز از دیگر عرصه‌های مهم نیاز انسان است. ممکن است یک نظام اقتصادی بتواند سطحی از رفاه را پدید آورد، اما پرسش اساسی این است که آیا این رفاه، همه نیازهای اقتصادی و انسانی را با حفظ کرامت، عدالت توزیعی، امنیت روانی و اخلاق اجتماعی تأمین می‌کند؟ پاسخ‌گویی حداقلی به نیازهای اقتصادی، نباید انسان را از جست‌وجوی الگوی کامل زندگی بازدارد.

نیاز به آرامش نیز نمونه‌ای دیگر است. گسترش عرفان‌های نوظهور و جریان‌های معنویت‌گرا در جهان معاصر، نشان‌دهنده آن است که انسان مدرن، علی‌رغم پیشرفت‌های علمی و مادی، همچنان از فقدان آرامش درونی رنج می‌برد. این جریان‌ها گاهی با وعده تأمین آرامش، انسان‌ها را جذب می‌کنند، اما در بسیاری موارد به دلیل نداشتن مبانی وحیانی و جامع، توان ارائه پاسخی پایدار و کامل را ندارند.

دین و افق تمدن کامل

دین، امری صرفاً برآمده از تحولات تمدنی و محصول تجربه تاریخی بشر نیست که بتوان در دوره‌ای از آن بی‌نیاز شد؛ بلکه هدایت الهی، پاسخ به نیازهای ثابت و بنیادین انسان است. در مکتب پیامبران، انسان پیش از آنکه وابسته به منافع مادی باشد، به عقیده، ایمان و جهان‌بینی وابسته است. از این منظر، فکر و عقیده زیربنای حرکت اجتماعی و کار و مناسبات مادی، روبنای آن به شمار می‌آید.

عدالت، آزادی، مساوات، انسانیت، همدردی و اخلاق، بدون اتصال به مبانی دینی، ممکن است در سطح مفاهیم و شعارها باقی بمانند یا به‌صورت ناقص تحقق یابند. مکاتب غیرالهی ممکن است بخشی از نیازهای بشر را برطرف کنند، اما به دلیل ناتوانی در شناخت همه ابعاد وجودی انسان و غایت نهایی او، نمی‌توانند طرحی جامع و کامل برای سعادت فرد و جامعه ارائه دهند.

علامه محمدتقی جعفری، پای‌بندی اخلاقی و اخلاق مرغوب را از عوامل اعتلای تمدن و شکل‌گیری فرهنگ پویا و هدف‌دار می‌داند. این نکته نشان می‌دهد تمدن حقیقی تنها با توسعه ابزار و صنعت تحقق نمی‌یابد؛ بلکه نیازمند رشد اخلاقی، معنوی و انسانی است.

بعثت پیامبران؛ پاسخ الهی به نیاز بشر

آیه [213] سوره بقره، یکی از مستندات قرآنی برای تحلیل نیاز بشر به هدایت الهی است. خداوند می‌فرماید مردم امتی واحد بودند، سپس با پدید آمدن اختلاف‌ها، پیامبران را بشارت‌دهنده و بیم‌دهنده برانگیخت و کتاب را همراه آنان نازل کرد تا میان مردم در امور مورد اختلاف داوری شود.

بر پایه این آیه، بعثت پیامبران پاسخی الهی به نیاز واقعی انسان برای حل اختلاف‌ها و دستیابی به هدایت است. انسان در مسیر زندگی فردی و اجتماعی خود، با تعارض منافع، اختلاف در شناخت حقیقت و ناتوانی در کشف راه سعادت روبه‌رو می‌شود؛ از این رو، به هدایت وحیانی نیاز دارد.

در اینجا، توحید افعالی آشکار می‌شود؛ زیرا خداوند، تنها حقیقتی است که همه ابعاد وجود انسان، نیازهای آشکار و پنهان او و مسیر واقعی تکاملش را می‌شناسد. پیامبران و امامان معصوم(ع) نیز واسطه‌های هدایت الهی‌اند که مسیر پاسخ‌گویی کامل به نیازهای انسان را نشان می‌دهند.

انتظار فرج، صرفاً انتظار رخدادی در آینده نیست؛ بلکه با شناخت نیاز حقیقی انسان به امام، تلاش برای عبور از پاسخ‌های حداقلی و حرکت به سوی تحقق ارزش‌های الهی پیوند دارد. جهاد تبیین نیز در این میان، وظیفه‌ای مهم است تا روشن شود اندیشه‌های مادی و غیرالهی، با وجود برخی ظرفیت‌ها و دستاوردها، قادر به پاسخ‌گویی جامع به همه نیازهای انسان نیستند.

جامعه‌ای که به پیشرفت‌های محدود، عدالت ناقص، آزادی‌های تحریف‌شده و رفاه حداقلی قانع شود، در افق تمدن الهی قرار نمی‌گیرد؛ بلکه همواره در معرض بحران‌ها و سقوط‌های اخلاقی و اجتماعی خواهد بود. دستیابی به تمدن اسلامی و بهره‌مندی از ظرفیت حکومت جهانی حضرت ولی‌عصر(عج)، نیازمند آن است که انسان‌ها نیاز خود به هدایت کامل، عدالت فراگیر و رهبری معصوم را درک کنند و برای تحقق آن آماده شوند.

منابع

قرآن کریم، سوره بقره، آیه [213].

قرآن کریم، سوره فاطر، آیه [15].

سبحانی، جعفر، مسائل جدید کلامی، ص [433].

صدر، سیدمحمدباقر، سنت‌های تاریخ و فلسفه اجتماعی در مکتب قرآن، ص [158].

جعفری، محمدتقی، تاریخ از دیدگاه امام علی(ع)، ص [190].

مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، کتاب جامعه و تاریخ، ج [2]، ص [492].

مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، کتاب ختم نبوت، ج [3]، ص [182].

مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، کتاب نبرد حق و باطل، فطرت و توحید، ج [3]، ص [400].

شیخ صدوق، محمد بن علی، التوحید، باب ثواب الموحّدین و العارفین، حدیث سلسله‌الذهب

حجت‌الاسلام والمسلمین عبدالمهدی فیضی دیزآبادی فعال حوزه 

انتهای پیام/