ویژه نامهها
حجتالاسلام دکتر علی نهاوندی، رییس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی، در گفتوگو با خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، درباره چگونگی تبیین علمی مفاهیم الهیاتی اسلام در نسبت با کنشهای اجتماعی با وجود مبانی پوزیتیویستی علم بشری گفت: تعارض میان واقعگرایی و آرمانگرایی، محصول دستگاه معرفتی پوزیتیویسم است، نه یک اصل بدیهی فلسفی. در سنت پوزیتیویستی، واقعیت منحصر در امور تجربی، محسوس و قابل اندازهگیری تلقی میشود؛ ازاینرو ارزشها، غایات و مفاهیم دینی اموری ذهنی یا غیرعلمی به شمار میآیند. در مقابل، از نگاه حکمت اسلامی ـ بهویژه فلسفه صدرایی ـ، واقعیت منحصر در ماده نیست، بلکه هستی دارای مراتب تشکیکی است و عالم ماده تنها یکی از ساحتهای وجود محسوب میشود.
فقه ناظر به واقعیتهای اجتماعی مادی و فرامادی است
وی تصریح کرد: بر این اساس، مفاهیمی همچون توحید، عدالت، ولایت، تقوا، نصرت الهی، سنتهای الهی و کرامت انسان صرفاً ارزشهای اخلاقی نیستند، بلکه بخشی از ساختار واقعی عالماند و آثار عینی در حیات فردی و اجتماعی دارند. قرآن کریم نیز این پیوند را بهروشنی بیان کرده و در آیه 11 سوره رعد میفرماید: «إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى یُغَیِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ»؛ یعنی تحول اجتماعی، تابع یک سنت الهی است و میان تغییر درونی انسانها و تغییرات اجتماعی، رابطهای واقعی برقرار است. همچنین در آیه 40 سوره حج «وَلَیَنصُرَنَّ اللَّهُ مَن یَنصُرُهُ»، نصرت الهی بهعنوان یک قانون اجتماعی معرفی میشود، نه صرفاً یک وعده اخلاقی.
استاد خارج فقه نوین با بیان اینکه از منظر فقه اجتماعی نیز، شریعت صرفاً مجموعهای از احکام فردی نیست؛ بلکه غایت آن اقامه قسط و تحقق نظم عادلانه اجتماعی میباشد، افزود: قرآن هدف ارسال پیامبران را «لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ» معرفی میکند؛ بنابراین چنانکه در تحریر الوسیله امام نیز اشاره شده، عدالت اجتماعی، امنیت، حفظ نظام، صیانت از کرامت انسان و تحقق مصالح عمومی، اهداف واقعی شریعتاند و بسیاری از قواعد فقهی مانند قاعده نفی سبیل، قاعده لاضرر، قاعده عدالت، مصالح عمومی و حفظ نظام بر همین مبنا شکل گرفتهاند.
حجتالاسلام نهاوندی یادآور شد: در اندیشه امام خمینی(ره)، فقه، «تئوری واقعی و کامل اداره انسان و جامعه …
