آیا سبک زندگی دیجیتال ما با سیره پیامبر (ص) سازگار است؟

بنابر روایت ابنا، پژوهشگر دینی حجت الاسلام و المسلمین محمد حسین امین به بررسی نسبت میان سبک زندگی دیجیتال امروز و آموزه‌های اخلاقی پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله پرداخته و با تکیه بر آیات قرآن و روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام، از تأثیر افراط در استفاده از موبایل و شبکه‌های اجتماعی بر حضور انسان در خانواده، مدیریت عمر و سلامت ارتباطات اجتماعی سخن گفته است.

امروز شاید عجیب‌ترین تصویر زندگی مدرن این باشد:

خانواده‌ای زیر یک سقف نشسته‌اند، اما هرکدام در جهان دیگری زندگی می‌کنند. پدر درگیر پیام‌هاست، مادر در شبکه اجتماعی می‌چرخد، فرزند سرگرم بازی یا ویدئوست و گفت‌وگوی واقعی، آرام‌آرام از خانه کوچ کرده است.

مسئله فقط موبایل نیست. مسئله آن لحظه‌ای است که انسان، بدون آنکه متوجه شود، اختیار نگاه، توجه، زمان و حتی رابطه‌هایش را به صفحه‌ای کوچک می‌سپارد. اسلام با فناوری مسئله‌ای ندارد؛ پرسش اصلی اسلام این است که انسان با عمر و اختیار خود چه می‌کند.

اگر پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله امروز وارد خانه‌های ما می‌شد، نمی‌توان با قطعیت گفت درباره موبایل چه می‌فرمود؛ زیرا چنین موضوعی در روایات مطرح نشده است. اما بر اساس اصولی که از قرآن و سیره نبوی و اهل‌بیت علیهم‌السلام در اختیار داریم، می‌توان فهمید که آن حضرت احتمالا ما را نه از «ابزار»، بلکه از «اسارت در برابر ابزار» برحذر می‌داشت.

وقتی گوشی از وسیله به صاحبخانه تبدیل می‌شود

موبایل در اصل یک ابزار است؛ می‌تواند وسیله آموزش، ارتباط با خانواده، کسب‌وکار، پژوهش، نشر معارف دینی و انجام بسیاری از کارهای مفید باشد. مشکل از جایی آغاز می‌شود که ابزار، صاحب اختیار انسان می‌شود؛ یعنی انسان دیگر تصمیم نمی‌گیرد چه زمانی وارد شبکه اجتماعی شود و چه زمانی بیرون بیاید، بلکه اعلان‌ها، پیام‌ها و محتوای پی‌درپی برای او تصمیم می‌گیرند.

قرآن کریم می‌فرماید: «وَلَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ کُلُّ أُولَٰئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا». انسان در برابر آنچه می‌شنود، می‌بیند و درک می‌کند مسئول است.[۱] این آیه در عصر شبکه‌های اجتماعی معنای بسیار جدی‌تری پیدا می‌کند؛ زیرا امروز هر انسان در طول روز با حجم عظیمی از تصویر، خبر، شایعه، تحلیل و سرگرمی روبه‌روست.

بنابراین مؤمن نمی‌تواند هر چیزی را که در صفحه تلفن می‌بیند، بی‌تأمل بپذیرد یا منتشر کند. هر تصویر، هر خبر و هر جمله‌ای ارزش ورود به ذهن و قلب انسان را ندارد. گاهی تقوا در عصر دیجیتال یعنی همان‌قدر که انسان مراقب غذای جسم خود است، مراقب غذای ذهن و روح خود نیز باشد.

«آنچه به تو مربوط نیست»؛ یک اصل نبوی برای عصر شبکه‌های اجتماعی

یکی از دقیق‌ترین آموزه‌هایی که می‌توان برای زندگی دیجیتال امروز به آن تکیه کرد، سخن پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله درباره پرهیز از امور بی‌فایده است. در روایتی که از امام صادق علیه‌السلام از پدران بزرگوارش تا پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده، آمده است:

«مِنْ حُسْنِ إِسْلَامِ الْمَرْءِ تَرْکُهُ مَا لَا یَعْنِیهِ».

از نیکویی اسلام انسان آن است که آنچه به او مربوط نیست، رها کند.[۲]

این روایت برای انسان امروز حرف تازه‌ای دارد. بسیاری از چیزهایی که در شبکه‌های اجتماعی ساعت‌ها ذهن ما را اشغال می‌کنند، اساسا به زندگی ما مربوط نیستند. زندگی خصوصی دیگران، دعواهای بی‌پایان مجازی، حاشیه‌های افراد مشهور، شایعات، بحث‌های بی‌نتیجه و ده‌ها محتوایی که پس از چند دقیقه حتی به یادمان نمی‌ماند.

مشکل اینجاست که هر چیزی که «جالب» است، لزوما «مهم» نیست. هر چیزی که مخاطب زیادی دارد، لزوما ارزش دیدن ندارد. و هر چیزی که ذهن ما را مشغول می‌کند، لزوما شایسته وقت ما نیست. شاید یکی از مهم‌ترین شکل‌های تقوای دیجیتال همین باشد که انسان بتواند از خود بپرسد: آیا این چیزی که دارم می‌بینم، واقعا به من مربوط است؟

امام علی علیه‌السلام نیز در تعبیری بسیار روشن می‌فرماید: «مَنْ اشْتَغَلَ بِمَا لَا یَعْنِیهِ، فَاتَهُ مَا یَعْنِیهِ»؛ کسی که خود را به آنچه به او مربوط نیست مشغول کند، آنچه را به او مربوط است از دست می‌دهد.[۳] این جمله شاید یکی از دقیق‌ترین توصیف‌ها از زندگی دیجیتال بی‌مهار باشد: هر دقیقه‌ای که در حاشیه‌های بی‌پایان اینترنت می‌گذرد، ممکن است دقیقه‌ای باشد که از خانواده، مطالعه، عبادت، تربیت فرزند، گفت‌وگو یا آرامش خود کم کرده‌ایم.

خانه‌ای که اعضایش کنار هم هستند، اما با هم نیستند

شاید بزرگ‌ترین خسارت سبک زندگی دیجیتال، نه کاهش مطالعه و نه افزایش زمان استفاده از اینترنت، بلکه از دست رفتن «حضور» باشد. حضور یعنی وقتی همسرمان با ما سخن می‌گوید، واقعا به او گوش بدهیم. وقتی فرزندمان چیزی تعریف می‌کند، نگاه‌مان از صفحه گوشی جدا شود. وقتی پدر و مادرمان کنارمان هستند، احساس نکنند با کسانی که در فضای مجازی حضور دارند، رقابت می‌کنند.

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در روایتی که در منابع امامیه نیز نقل شده است، فرمود: «خَیْرُکُمْ خَیْرُکُمْ لِأَهْلِهِ وَأَنَا خَیْرُکُمْ لِأَهْلِی»؛ بهترین شما کسی است که برای خانواده‌اش بهتر باشد و من برای خانواده‌ام بهترین شما هستم.[۴] این روایت معیار مهمی برای بازنگری در سبک زندگی ماست.

ممکن است انسان در بیرون از خانه بسیار مؤدب، فعال، اجتماعی و حتی خدمتگزار باشد، اما اعضای خانواده او را انسانی بدانند که هیچ‌وقت واقعا در کنارشان نیست. اگر بهترین سخنانمان را برای فضای مجازی و بیشترین توجه خود را برای آدم‌های دور خرج کنیم و سهم خانواده از ما فقط خستگی، سکوت و یک نگاه کوتاه به صفحه تلفن باشد، باید در معنای «خوب بودن برای خانواده» تجدیدنظر کنیم.

در نگاه پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله، خانواده حاشیه زندگی نیست. خانه محل محبت، آرامش و مسئولیت است. بنابراین اگر فناوری به جای تقویت رابطه خانوادگی، به تدریج جای گفت‌وگو، نگاه کردن به یکدیگر و شنیدن صدای هم را بگیرد، مشکل از فناوری نیست؛ مشکل از شیوه استفاده ما از آن است.

مصداق «لغو» در عصر ما می‌تواند یک «اسکرول بی‌پایان» باشد

قرآن کریم یکی از ویژگی‌های مؤمنان را چنین بیان می‌کند: «وَالَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ»؛ و کسانی که از لغو و امور بیهوده رویگردان‌اند.[۵] در تفسیر این آیه، لغو به امور باطل و بی‌فایده تفسیر شده است.[۶]

در گذشته، لغو ممکن بود ساعت‌ها نشستن در یک مجلس بی‌فایده یا سخن گفتن درباره موضوعی بی‌ثمر باشد. امروز شکل آن تغییر کرده است. گاهی لغو، همان اسکرول کردن بی‌پایان است؛ محتوایی تمام می‌شود و بلافاصله محتوای دیگری ظاهر می‌شود، بدون آنکه انسان حتی بداند برای چه وارد برنامه شده است.

البته هر تفریحی لغو نیست و اسلام با نشاط و سرگرمی حلال مخالفتی ندارد. مسئله، از دست دادن اختیار است. اگر انسان آگاهانه برای تفریح وارد شبکه اجتماعی شود و پس از مدتی آن را کنار بگذارد، ابزار در اختیار اوست؛ اما اگر بدون هدف وارد شود و بدون اراده بیرون بیاید، باید در سبک زندگی خود تأمل کند.

در حقیقت پرسش اصلی این نیست که روزانه چند ساعت از موبایل استفاده می‌کنیم؛ پرسش عمیق‌تر این است که در این ساعات چه چیزی به دست آورده‌ایم و چه چیزی را از دست داده‌ایم. آیا دانش بیشتری پیدا کرده‌ایم یا فقط ذهنمان شلوغ‌تر شده است؟ آیا ارتباطمان بیشتر شده یا فقط تعداد مخاطبانمان افزایش یافته است؟ آیا به خانواده نزدیک‌تر شده‌ایم یا آدم‌های مجازی جای نزدیک‌ترین انسان‌های زندگی‌مان را گرفته‌اند؟

قطعا پیامبر (ص) گوشی را از دست ما نمی‌گرفت

اگر پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله امروز در خانه ما بود، نمی‌توان از زبان آن حضرت سخنی ساخت و گفت «حتما می‌فرمود موبایل را کنار بگذارید». چنین نسبتی نیازمند روایت معتبر است و نباید سخن خودمان را به پیامبر نسبت دهیم.

اما می‌توان بر اساس تعالیم قطعی آن حضرت پرسش‌های دیگری مطرح کرد: آیا این وسیله تو را از خانواده غافل کرده است؟ آیا چیزی را می‌بینی که نباید ببینی؟ آیا چیزی را منتشر می‌کنی که از صحت آن مطمئن نیستی؟ آیا ساعت‌هایی از عمرت در چیزهایی می‌گذرد که هیچ سودی برای تو ندارند؟ آیا وقتی عزیزانت با تو سخن می‌گویند، توجهت جای دیگری است؟

شاید مسئله امروز ما این نباشد که بیش از اندازه به موبایل نگاه می‌کنیم؛ مسئله این باشد که گاهی آن‌قدر به صفحه نگاه کرده‌ایم که آدم‌های روبه‌رویمان را نمی‌بینیم.

راه نجات نیز لزوما ترک فناوری نیست. باید اختیار را به انسان بازگرداند. برای خانواده زمان بدون گوشی ساخت، هنگام گفت‌وگوی جدی تلفن را کنار گذاشت، محتوای بی‌فایده را بی‌رحمانه حذف کرد، پیش از انتشار هر خبر درباره صحت آن اندیشید و هر بار از خود پرسید: «آیا این محتوا واقعا به من مربوط است؟»

شاید اگر پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله امروز در خانه‌های ما بود، گوشی‌ها را از دستمان نمی‌گرفت؛ بلکه می‌خواست دوباره به چشمان یکدیگر نگاه کنیم.

زیرا در نهایت، سبک زندگی اسلامی در عصر دیجیتال یعنی فناوری در خدمت انسان باشد، نه انسان در خدمت فناوری؛ ارتباط بیشتر شود، نه تنهایی بیشتر؛ آگاهی افزایش یابد، نه آشفتگی؛ و خانه همچنان جایی باشد که وقتی اعضای خانواده در کنار هم هستند، واقعا «با هم» باشند.

پاورقی‌ها:

[۱] قرآن کریم، سوره اسراء، آیه ۳۶: «وَلَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ کُلُّ أُولَٰئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا».

[۲] شیخ مفید، الأمالی، ص ۳۴، مجلس چهارم، ح ۹؛ روایت از امام صادق علیه‌السلام، از پدران بزرگوارش، از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله: «مِنْ حُسْنِ إِسْلَامِ الْمَرْءِ تَرْکُهُ مَا لَا یَعْنِیهِ». این مضمون در منابع امامیه از جمله بحار الأنوار و نیز در منابع حدیثی دیگر نقل شده است.

[۳] علامه مجلسی، بحار الأنوار، ج ۷۳، ص ۳۱۹؛ از امیرالمؤمنین علیه‌السلام: «مَنْ اشْتَغَلَ بِمَا لَا یَعْنِیهِ، فَاتَهُ مَا یَعْنِیهِ». این روایت در منابع اخلاقی شیعه با همین مضمون گزارش شده است.

[۴] شیخ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج ۲۰، ص ۱۷۴، ح ۲۵۳۳۷؛ با ارجاع به الکافی، ج ۵، ص ۵۱۱: «خَیْرُکُمْ خَیْرُکُمْ لِأَهْلِهِ وَأَنَا خَیْرُکُمْ لِأَهْلِی».

[۵] قرآن کریم، سوره مؤمنون، آیه ۳: «وَالَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ».

[۶] محمد بن جریر طبری، جامع البیان، ذیل آیه ۳ سوره مؤمنون؛ در تفسیر «لغو» آن را به باطل و آنچه مورد کراهت الهی است تفسیر کرده است. کد مطلب 2259680