تحلیل الجزیره از اهرم‌های فشار ایران و ترکیب قدرت نظامی با دیپلماسی

فریدون همتی، در گفت‌و‌گو با خبرنگار اقتصاد ۲۴ با اشاره به ضرورت تقویت بنیه دفاعی کشور و تأثیر آتش‌بس بر بازدارندگی دفاعی، اظهار کرد: اگر در طول تاریخ جنگ‌هایی را که به وقوع پیوسته مرور کنیم و تاریخچه آنها و اتفاقاتی را که پیش، حین و بعد از جنگ رخ داده است مورد بررسی قرار دهیم، متوجه می‌شویم که شیوه و شکل جنگ‌ها تغییر کرده و امروز مدرن‌تر شده است، اما در ماهیت و ذات حادثه، تقریباً می‌توان گفت که جنگ‌ها به یکدیگر نزدیک هستند.

نایب‌رئیس کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس شورای اسلامی افزود: وقتی تاریخ جنگ‌های گذشته، به‌ویژه جنگ‌هایی را که علیه کشور خودمان در طول تاریخ رخ داده است، مرور می‌کنیم، به این نتیجه می‌رسیم که هر جا بین مسئولین ما با مردم رابطه خوبی وجود داشته، مردم در میدان بوده‌اند و مردم و حاکمیت برای دفاع از یکپارچگی کشور و مرز‌های آن در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند، حتی اگر هزینه‌های سنگینی نیز پرداخت شده باشد، جنگ در نهایت به نفع کشور تمام شده است.

همتی ادامه داد: در چنین شرایطی دشمن نتوانسته به اهداف خود دست پیدا کند و کشور نیز به اهداف دفاعی خود رسیده است. جنگ تحمیلی یکی از جنگ‌های متفاوت در دنیا بود؛ ما هشت سال جنگ داشتیم و آمریکایی‌ها، اروپایی‌ها، حتی شوروی وقت و کشور‌های حوزه خلیج فارس، همگی در کنار صدام بودند؛ دقیقاً مانند امروز که به‌جز روسیه، البته با تفاوت‌هایی، بسیاری از کشور‌ها در کنار آمریکا قرار دارند.

نایب رئیس کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس تصریح کرد: جمهوری اسلامی ایران در آن دوران صرفاً با تکیه بر داخل کشور، توانمندی و ایمان مردم، روحیه مردم، حضور جوانان و مشارکت مردم، هشت سال جنگ را اداره کرد و اجازه نداد دشمن به اهداف خود دست پیدا کند.

وی با بیان اینکه جنگ همیشه نظامی نیست، گفت: امروز نیز می‌بینیم که جنگ فقط جنگ نظامی نیست؛ جنگ اقتصادی نیز وجود دارد. دشمن از ابتدای انقلاب، به بهانه‌های مختلف کشور ما را تحریم کرده و همواره از منظر اقتصادی تلاش کرده کشور را تحت فشار قرار دهد تا ما تسلیم شویم.

همتی ادامه داد: هدف دشمن این بوده که نابسامانی اقتصادی در داخل کشور ایجاد شود، این نابسامانی به نارضایتی عمومی تبدیل شود، مردم از نظام، حاکمیت و سیستم خود فاصله بگیرند و شکافی میان حاکمیت و ملت به وجود بیاید و دشمن از این شکاف برای رسیدن به اهداف خود استفاده کند؛ همان اهدافی که به دنبال بازگشت به جغرافیای ایران و تسلط بر منابع، سرنوشت و حاکمیت کشور است؛ همان شیوه‌ای که آمریکایی‌ها امروز در بسیاری از کشور‌ها دنبال می‌کنند.

وی اضافه کرد: در دوران پس از انقلاب و حتی بعد از جنگ تحمیلی، ما مدام درگیر جنگ اقتصادی، فرهنگی و سیاسی با دشمن بوده‌ایم. دشمن جنگ را علیه ما ایجاد و آغاز کرده و ما نیز در مقام بازدارندگی، خنثی‌سازی و جلوگیری از رسیدن دشمن به اهدافش، با آن مقابله کرده‌ایم و در این مسیر به مردم تکیه داشته‌ایم. حضور مردم، عامل خنثی‌سازی توطئه‌های دشمن

همتی با اشاره به بروز جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان گفت: در این جنگ نیز مشخص شد که باوجود فشار‌های ۴۷ ساله دشمن در ابعاد مختلف علیه ایران، انقلاب اسلامی و ملت مبارز ما، مردمی که «نه» به آمریکایی‌ها و «نه» به اروپایی‌ها گفتند و هزینه دادند تا حاکمیت ایران به دست خود ایرانی‌ها باشد و مردم خودشان بر سرنوشت خود حاکم باشند، به خوبی ایستادگی کردند.

نایب‌رئیس کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس بیان کرد: دشمن آمریکایی ـ اسرائیلی با حمایت سایر کشورها، به‌ویژه کشور‌های حوزه خلیج فارس، با تمام توان نظامی، آخرین تکنولوژی، دانش و برتری‌های نظامی خود وارد این جنگ شد، اما آنچه توانست در مقابل این فشار‌ها مقاومت کند و دوام بیاورد، همین حضور و مشارکت مردم بود.

وی خاطرنشان کرد: مردم نگران تمامیت ارضی کشور خود بودند و به خوبی فهمیدند که دشمن چه اهدافی دارد؛ از جمله تجزیه کشور و ایجاد ناامنی. تجربه افغانستان، عراق، یمن و کشور‌های مختلف پیش روی ماست و مردم می‌دانند که آنها چگونه با مسلمانان، به‌ویژه شیعیان، رفتار کرده‌اند و چگونه می‌خواهند کشور‌های اسلامی مانند ایران را که با آنها هماهنگ و در اختیار آنها نیست، به جان یکدیگر بیندازند و زمینه خونریزی و ناامنی را فراهم کنند. مردم با وجود مشکلات معیشتی کنار کشور ایستادند

همتی با تأکید بر اینکه مردم با وجود مشکلات اقتصادی و معیشتی، کشور را تنها نگذاشتند، گفت: مردم با تکیه بر همین درک و حضور، در کنار نظام ایستادند؛ باوجود اینکه شاید ده‌ها مشکل اقتصادی و معیشتی داشته باشند، اما آنها را کنار گذاشتند، چون می‌دانند که جنگ است و جنگ دشمن همزمان نظامی، اقتصادی، فرهنگی، رسانه‌ای، سیاسی و بین‌المللی است.

وی ادامه داد: در گذشته شاید دشمن در یک یا دو جبهه با ما می‌جنگید، اما امروز همه این جبهه‌ها را به میدان آورده و جنگ نظامی مستقیم را نیز با حضور خودش آغاز کرده است. با این حال، ملت ما بیش از یک سال است که دوام آورده و توانسته است بایستد و اجازه ندهد کشور از بین برود و دشمن نیز دچار هزینه و شکست‌های روحی، اعتباری در دنیا و حتی شکست‌های نظامی شود.

همتی این وضعیت را نشانه حضور و قدرت مردم دانست و گفت: این قدرت نیرو‌های مسلح ما با تکیه بر ملت و هدایت رهبری است؛ چه رهبر شهید و چه رهبر فعلی که بعد از رهبر شهیدمان سکان هدایت کشور را به دست گرفته‌اند. دولت، نهادها، سازمان‌ها، مجلس و قوه قضاییه نیز در این مسیر نقش دارند، اما اساس و پایه، مردم هستند. آتش‌بس؛ فرصتی برای بازسازی و ارتقای توان دفاعی

نایب‌رئیس کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس با اشاره به پذیرش آتش‌بس گفت: ما تا این لحظه در میدان ایستاده‌ایم و وقتی دشمن در میدان جنگ و نبرد کم آورد و درخواست توقف جنگ و آتش‌بس کرد، ما نیز بر اساس دستور اسلامی، اخلاقی و انسانی خود، زمانی که طرف مقابل درخواست توقف جنگ می‌دهد، این توقف را پذیرفتیم.

وی افزود: این فاصله و توقف نبرد فرصت خوبی برای ما ایجاد کرد. درست است که دشمن نیز در این فاصله خود را تجهیز می‌کند، اما ما نیز متقابلاً فرصت پیدا می‌کنیم در ابعاد مختلف توانمندی‌های خود را ارتقا دهیم، سازماندهی کنیم و ضعف‌هایی را که داشته‌ایم کاهش داده و برطرف کنیم.

نایب رئیس کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس تصریح کرد: بنابراین، این فرصت‌های توقف جنگ برای ما نیز فرصت خوبی است و باید لحظه‌به‌لحظه آنها را غنیمت بشماریم و از این فرصت‌ها به بهترین شکل استفاده کنیم. از نظر نظامی و در زمینه عوامل، تجهیزات و امکانات نیز باید از این فرصت برای تقویت توان دفاعی کشور استفاده کنیم.

وی ادامه داد: توقف نبرد فرصت خوبی برای ماست تا خودمان را قوی کنیم، سازماندهی کنیم و نفس جدیدی در مجموعه‌های مختلف خود بدمیم تا اگر دشمن دوباره عملیات جنگی را آغاز کرد، ما نیز متقابلاً قدرت بازدارندگی، ایستادگی و مقاومت در مقابل آن را داشته باشیم؛ بنابراین باید این فرصت‌ها را غنیمت بشماریم، اما هیچ‌گاه به دشمن اعتماد نخواهیم داشت؛ چرا که دشمن در طول تاریخ ثابت کرده است که قابل اعتماد نیست.

همتی گفت: ضمن اینکه به دشمن اعتماد نداریم، قواعد اخلاقی و بین‌المللی را نیز رعایت می‌کنیم. هر جا دشمن توقف دهد، ما نیز توقف می‌کنیم و هر جا دشمن جنگ را شروع کند، ما نیز برای دفاع وارد میدان می‌شویم. دفاع ما دفاع از خانه‌مان است و آنچه دشمن انجام می‌دهد، جنگ و تهاجم به خانه ماست.

نایب‌رئیس کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس ابراز امیدواری کرد: امیدوارم به همین رویه‌ای که ما اکنون بیش از یک سال است در مقابل جنگ مستقیم دشمن، پایدار، مقاوم و سرافراز ایستاده‌ایم و کشور را در مقابل دشمن محفوظ نگه داشته‌ایم، ادامه دهیم. همین مسئله قدرتی است که دشمن نیز روی آن حساب می‌کند. وی خاطرنشان کرد: امیدواریم دشمن عقلش را به کار بگیرد و دیگر با ملت ما سر به سر نگذارد؛ چرا که هرچه بیشتر با ملت ما مقابله کند، ضرر، زیان و خسارتی که متحمل خواهد شد، به مراتب بیشتر از خسارتی خواهد بود که ممکن است به کشور ما وارد شود.

همتی در پایان با تأکید بر اهمیت وحدت و همدلی گفت: وحدت، همدلی و همراهی بسیار مهم است. قدرت واقعی ما همین‌هاست؛ قدرت واقعی ما ملت است. قدرت واقعی ما تبعیت ملت از رهبری است و قدرت واقعی ما هماهنگی میان نیرو‌های مسلح و ملت است. نیرو‌های مسلح ما از متن مردم هستند و همین مسئله باعث شده است که ملت با تمام وجود از تمامیت ارضی کشور، از حاکمیت و امنیت کشور دفاع کند.

به گزارش سرویس بین‌الملل جماران، «واشنگتن‌پست» در گزارشی به نقل از مقام‌های عربی و غربی نوشت نارضایتی از واشنگتن در کشورهای حاشیه خلیج فارس رو به افزایش است و متحدان آمریکا نگران‌اند که دونالد ترامپ نتواند دیپلماسی لازم برای پایان دادن به جنگ و دستیابی به صلح با ایران را مدیریت کند.

بر اساس این گزارش، پس از ماه‌ها درگیری و ادامه حملات موشکی و پهپادی ایران و نیروهای همسو با تهران، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، کویت و بحرین اکنون در نارضایتی از نحوه مدیریت بحران از سوی دولت آمریکا اشتراک نظر بیشتری پیدا کرده‌اند. حتی در برخی از این کشورها بحث‌هایی درباره فایده ادامه میزبانی از تأسیسات و پایگاه‌های بزرگ نظامی آمریکا شکل گرفته است. 

یکی از مقام‌های کشورهای خلیج فارس در گفت‌وگو با واشنگتن‌پست گفت: «ترامپ این جنگ را آغاز کرد و ما بهای آن را می‌پردازیم.» به گفته این مقام، خشم از آمریکا از زمان حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در ماه فوریه به بالاترین سطح خود رسیده است.

  وابستگی به آمریکا؛ در کنار افزایش بی‌اعتمادی

با وجود افزایش نارضایتی، کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس همچنان به آمریکا به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین شرکای امنیتی و تأمین‌کنندگان تسلیحات خود وابسته‌اند. قطر و بحرین نیز میزبان پایگاه‌های بزرگ نظامی ایالات متحده هستند.

با این حال، نگرانی از سیاست واشنگتن برخی دولت‌های منطقه را به بررسی ترتیبات و شراکت‌های امنیتی تازه سوق داده است. تحلیلگران معتقدند این روند دست‌کم در کوتاه‌مدت به معنای دگرگونی کامل نظم امنیتی منطقه نیست، اما نشان می‌دهد کشورهای خلیج فارس در حال بررسی گزینه‌هایی برای کاهش وابستگی مطلق به آمریکا هستند.

یک مقام ارشد اروپایی، توافق دفاعی متقابل اخیر میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان را «پیامی به آمریکا» توصیف کرد و گفت این توافق نشان می‌دهد سه کشور قدرتمند مسلمان سنی در تلاش‌اند شرکای امنیتی و دفاعی خود را متنوع کنند؛ زیرا از نگاه آنها «آمریکا به‌تنهایی کافی نیست».

در مقابل، یک مقام کاخ سفید این ارزیابی‌ها را رد کرد و گفت ترامپ روابط «فوق‌العاده‌ای» با شرکای آمریکا در خلیج فارس دارد و واشنگتن از پیش از آغاز عملیات علیه ایران، به‌طور مستمر با متحدان منطقه‌ای خود در تماس بوده است.

  «آمریکا ما را ناامن‌تر کرده است»

«فراس مقصد»، مدیر بخش خاورمیانه و شمال آفریقا در گروه اوراسیا، به واشنگتن‌پست گفت نارضایتی در میان متحدان آمریکا از همان ابتدای جنگ وجود داشته و بسیاری از آنها احساس می‌کنند ناخواسته وارد درگیری‌ای شده‌اند که ترامپ اکنون برای پایان دادن به آن با مشکل روبه‌رو است.

«آنا جیکوبز» از مؤسسه کشورهای عرب خلیج فارس در واشنگتن نیز گفت اعتماد به ایالات متحده از زمان آغاز جنگ کاهش یافته است و متحدان آمریکا احساس می‌کنند عملکرد واشنگتن در منطقه آنها را «کمتر امن» کرده است.

با این حال، یک دیپلمات غربی مستقر در منطقه تأکید کرد این تحولات الزاماً به معنای چرخشی بنیادین علیه آمریکا نیست. به گفته او، حتی پیش از جنگ نیز حضور نظامی آمریکا در کشورهای منطقه با اشتیاق کامل پذیرفته نمی‌شد و بیشتر به‌عنوان «یک شر ضروری» دیده می‌شد؛ اما اکنون حتی ضرورت این حضور نیز بیش از گذشته مورد پرسش قرار گرفته است. 

  عربستان زیر فشار جنگ

عربستان سعودی در هفته‌های اخیر با فشارهای امنیتی بیشتری مواجه شده است. این کشور علاوه بر حملات ایران و گروه‌های عراقی همسو با تهران، هدف حملات حوثی‌های یمن نیز قرار گرفته است.

به نوشته واشنگتن‌پست، حوثی‌ها بارها زیرساخت‌های انرژی عربستان را هدف قرار داده و تلاش کرده‌اند عبور و مرور در تنگه باب‌المندب در ورودی دریای سرخ را مختل کنند. از سوی دیگر، پس از بسته‌شدن تنگه هرمز در روزهای ابتدایی جنگ، عربستان برای بخش مهمی از صادرات نفت خود بیش از گذشته به بنادر دریای سرخ وابسته شده است.

  رؤیای «پیروزی سریع» رنگ باخت

واشنگتن‌پست می‌نویسد نگاه رهبران کشورهای خلیج فارس به جنگ نیز طی ماه‌های گذشته تغییر کرده است. عمان از آغاز مخالف جنگ بود، اما عربستان سعودی، امارات و بحرین در مقاطعی موضع متفاوتی داشتند.

یک دیپلمات غربی به این روزنامه گفته است نیروهای امارات طی ماه‌های گذشته حملاتی علیه خاک ایران انجام داده‌اند و نیروهای سعودی نیز در واکنش به حملات گروه‌های همسو با تهران از خاک عراق، دست به حملات متقابل زده‌اند.

یک مقام ارشد اروپایی درباره محاسبات اولیه ریاض و ابوظبی گفت این کشورها را نمی‌توان کاملاً حامی جنگ دانست، اما در آغاز نیز به‌طور کامل با آن مخالف نبودند. از نگاه آنها، اگر جنگ به یک پیروزی سریع و قاطع منجر می‌شد، نتیجه آن می‌توانست برایشان سودمند باشد.

اما این محاسبه در آستانه نخستین دور مذاکرات ایران و آمریکا در ماه آوریل تغییر کرد؛ زمانی که به گفته این مقام، مشخص شد حکومت ایران سقوط نخواهد کرد و تهران نیز حاضر نیست تنگه هرمز را بازگشایی کند.

  نگرانی از رفت‌وبرگشت‌های ترامپ

«بدر السیف»، استادیار تاریخ دانشگاه کویت، گفت بی‌ثباتی و تغییر مداوم مواضع ترامپ طی ماه‌های گذشته نگرانی کشورهای خلیج فارس را تشدید کرده است.

به گفته او، حتی پیش از این تغییر مواضع نیز راهبرد روشنی درباره نحوه پایان دادن به بحران وجود نداشت. السیف با اشاره به تفاهم‌نامه‌ای که در ماه ژوئن میان ایران و آمریکا شکل گرفت، آن را ناکافی دانست و گفت این تفاهم نتوانست نگرانی‌های اصلی کشورهای عرب خلیج فارس، از جمله برنامه موشک‌های بالستیک ایران و حمایت تهران از گروه‌های همسو در منطقه را برطرف کند.

او تأکید کرد شروط مطرح‌شده در آن توافق با خواسته‌های کشورهای خلیج فارس همخوانی نداشت و همین مسئله یکی از عوامل از بین رفتن سریع آن بود.

  «نمی‌توانیم به آمریکا نه بگوییم»

با وجود همه این نارضایتی‌ها، کشورهای خلیج فارس در حال حاضر جایگزین فوری و قابل اتکایی برای شراکت امنیتی چند دهه‌ای خود با ایالات متحده ندارند.

یکی از مقام‌های منطقه به واشنگتن‌پست گفت ادامه جنگ عملاً این کشورها را مجبور می‌کند حتی بیش از گذشته بر همکاری امنیتی با واشنگتن تکیه کنند.

او در توصیف این وضعیت گفت: «هر کاری که انجام دهیم، نمی‌توانیم به آمریکا نه بگوییم.»

«داگلاس سیلیمان»، سفیر پیشین آمریکا در کویت و عراق در دولت‌های باراک اوباما و دونالد ترامپ، نیز گفت در سفر اخیر خود به منطقه نارضایتی قابل‌توجهی از واشنگتن مشاهده کرده است؛ هرچند هم‌زمان طی هفته‌های اخیر خشم از تهران نیز به دلیل ادامه حملات به زیرساخت‌های منطقه و خودداری از بازگشایی تنگه هرمز افزایش یافته است.

سیلیمان وضعیت فعلی را نوعی «تناقض عجیب» توصیف کرد: دولت‌ها و افکار عمومی منطقه از آمریکا به دلیل آغاز جنگ ناراضی‌اند، اما برای تأمین تجهیزات، مهمات و اطلاعات نظامی همچنان به همان کشور وابسته هستند.

  پیامدهای اقتصادی جنگ در راه است

تداوم جنگ تنها یک چالش امنیتی برای کشورهای خلیج فارس نیست و می‌تواند هزینه‌های اقتصادی فزاینده‌ای نیز به آنها تحمیل کند.

در شرایط عادی نیز فعالیت اقتصادی، گردشگری و رویدادهای منطقه در ماه‌های بسیار گرم تابستان کاهش می‌یابد، اما از پاییز و با خنک‌تر شدن هوا، کشورهای خلیج فارس وارد یکی از مهم‌ترین دوره‌های سال برای گردشگری، تجارت و برگزاری رویدادهای بین‌المللی می‌شوند.

امسال اما کنفرانس‌ها، نشست‌های سران، جشنواره‌ها و رقابت‌های فرمول یک که از اکتبر تا دسامبر بخش مهمی از تقویم اقتصادی و تبلیغاتی منطقه را تشکیل می‌دهند، تحت تأثیر ادامه ناامنی با ابهام روبه‌رو شده‌اند.

یک دیپلمات غربی گفت دهمین دوره «ابتکار سرمایه‌گذاری آینده» عربستان سعودی که اواخر اکتبر برگزار می‌شود و به «داووس در صحرا» شهرت دارد، می‌تواند نخستین آزمون جدی برای سنجش میزان آمادگی مقام‌های بلندپایه و مدیران شرکت‌های بزرگ بین‌المللی برای سفر به منطقه در شرایط جنگی باشد.

  خشم از واشنگتن، نگرانی از تهران

گزارش واشنگتن‌پست در نهایت تصویری پیچیده از وضعیت کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس ارائه می‌دهد: دولت‌هایی که از طولانی‌شدن جنگ و نحوه مدیریت آن توسط ترامپ ناراضی‌اند، از ادامه حملات ایران نیز خشمگین هستند و در عین حال، برای مقابله با تهدیدهای امنیتی همچنان به آمریکا وابسته مانده‌اند.

در آغاز جنگ، برخی پایتخت‌های عربی امیدوار بودند درگیری به‌سرعت به یک نتیجه قطعی برسد؛ اما با گذشت ماه‌ها، نه ایران فروپاشیده، نه تنگه هرمز به شرایط عادی بازگشته و نه واشنگتن توانسته راه‌حلی پایدار برای پایان دادن به بحران ارائه کند.

همین وضعیت، شکاف میان انتظارات اولیه کشورهای خلیج فارس و واقعیت یک جنگ فرسایشی را عمیق‌تر کرده و پرسش‌هایی تازه درباره قابل اتکا بودن راهبرد امنیتی آمریکا در منطقه به وجود آورده است.