امیرمهدی نادری: تاریخ معاصر ایران سرشار از نامهایی است که در پیچ و خم تحولات بنیادین، از استبداد صغیر تا پایان پهلوی دوم، نقشآفرینی کردهاند. اما در میان این انبوه چهرهها، «محمود جم» جایگاهی متمایز دارد. او سیاستمداری بود که شش دهه از عمر تاریخ ایران را در بالاترین سطوح قدرت سپری کرد. از کابینه صدروزه سیدضیاءالدین تا نخستوزیری در طوفانیترین دوران رضاشاه، و از بدرقه رضاشاه در تبعید تا دیپلماسی دربار محمدرضا شاه؛ جم همواره به عنوان یک تکنوکرات محافظهکار، مجری دقیق اوامر و دیپلماتی محتاط شناخته میشود.
ریشهها و طلوع یک دیپلمات؛ از تبریز تا دربار قاجار
درباره سال تولد محمود جم در منابع تاریخی اختلافنظر وجود دارد. مهدی بامداد در «شرح حال رجال ایران» و حسن مرسلوند در «زندگینامه رجال و مشاهیر ایران» تاریخ تولد او را ۱۲۶۴ خورشیدی (مصادف با ۱۳۰۲ قمری) ثبت کردهاند، در حالی که باقر عاقلی در «شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران» و محمود طلوعی در «بازیگران عصر پهلوی» سال ۱۲۵۸ خورشیدی را ذکر کردهاند. با توجه به سیر اداری بعدی او، فرضیه ۱۲۶۴ خورشیدی دقیقتر به نظر میرسد. اجماع منابع بر تولد او در تبریز است.
خاندان جم شجرهنامه خود را به شیخ محمود شبستری، عارف نامدار آذربایجان، میرسانند. نیاکان او برای نسلها عنوان «خواجگان جم» را به عنوان کنیه خانوادگی داشتند؛ پیشوندی که محمود بعدها پس از رسیدن به مقام وزارت، آن را از فامیل خود حذف کرد (بامداد، شرح حال رجال ایران؛ مرسلوند، زندگینامه رجال و مشاهیر ایران). پدرش، محمدصادق کرمانی، از کارمندان دولت قاجار بود که از کرمان به تبریز مهاجرت کرده بود.
هوش سرشار جم از همان سالهای نخست نمایان شد. او مقدمات علوم، صرف و نحو و ادبیات فارسی را نزد پدر و سپس در مدارس نوین تبریز از جمله رشدیه و کمالیه آموخت و پس از آن وارد مدرسه میسیونری (مبلغان مذهبی مسیحی) تبریز شد. تسلط کامل او بر زبان فرانسه در همین مدرسه شکل گرفت. سیدحسن تقیزاده در کتاب «زندگی طوفانی» هوش جم را ستوده و نوشته است که او به دلیل نبوغش ابتدا دستیار معلم (خلیفه) و سپس معلم زبان فرانسه در همان مدرسه شد و ماهی پنج تومان حقوق دریافت میکرد.
نقطه عطف زندگی وی، آشنایی با دکتر کوپن، داروساز …
