الهه جعفرزاده: در جنوب شرق ایران، جایی که امروز بادهای ۱۲۰ روزه سیستان بر دشتهای خشک میوزند، بقایای شهری آرمیده که هر بار باستانشناسان لایهای تازه از آن را کنار زدهاند، جهان را شگفتزده کرده است. شهری که نه اهرام مصر را داشت و نه شکوه تختجمشید را، اما یافتههایش بارها نگاه پژوهشگران را تغییر داده است؛ از زنی که هزاران سال پیش چشم مصنوعی بر صورت داشت تا جراحی جمجمه کودکی که پس از عمل، ماهها زنده ماند و جام سفالیای که برخی آن را قدیمیترین نمونه شناختهشده نمایش حرکت یا «انیمیشن» میدانند.
«شهر سوخته» سالهاست با عنوان «شهری که از زمان خود جلوتر بود» معرفی میشود؛ اما آیا این توصیف واقعاً بر پایه شواهد علمی است یا حاصل بزرگنمایی رسانهای؟ برای پاسخ باید به حدود پنج هزار سال پیش، در حاشیه دلتای رود هیرمند بازگردیم.
شهری در چهارراه تمدنها
شهر سوخته در استان سیستان و بلوچستان و در حدود ۵۶ کیلومتری زابل قرار دارد. این محوطه باستانی حدود ۳۲۰۰ سال پیش از میلاد شکل گرفت و نزدیک به هزار سال محل زندگی هزاران نفر بود؛ دورهای که همزمان با شکوفایی تمدنهای میانرودان، دره سند و مصر باستان است.
موقعیت جغرافیایی شهر، آن را به یکی از مهمترین مراکز تبادل کالا، فناوری و فرهنگ در شرق فلات ایران تبدیل کرده بود. باستانشناسان در این محوطه آثاری از لاجورد افغانستان، صدفهای دریای عمان، سنگهای قیمتی، مهرهای بینالنهرینی و کالاهای مرتبط با تمدن دره سند یافتهاند؛ نشانههایی که از شبکهای گسترده از تجارت در هزاره سوم پیش از میلاد حکایت دارد.
وسعت شهر نیز برای زمان خود چشمگیر بود. برآوردها نشان میدهد شهر سوخته در اوج شکوفایی، چندین بخش مسکونی، صنعتی، گورستان و ساختمانهای عمومی را در بر میگرفت و احتمالاً یکی از بزرگترین مراکز شهری شرق ایران محسوب میشد.
راز چشمی که پنج هزار سال دوام آورد
یکی از مشهورترین کشفیات شهر سوخته، اسکلت زنی حدود ۲۵ تا ۳۰ ساله است که در گور شمارهی ۶۷۰۵ این شهر، در یکی از چشمهایش جسمی مصنوعی قرار داشت.
این پروتز از مادهای قیری همراه با الیاف طبیعی ساخته شده و روی آن خطوط بسیار ظریفی به رنگ طلایی دیده میشود که احتمالاً برای شبیهسازی رگهای چشم طراحی شده بودند. آثار باقیمانده روی استخوان …
