امیرمهدی نادری: امیرعباس هویدا در ۱۵ مرداد ۱۳۵۶، پس از نزدیک به ۱۳ سال حضور در رأس دولت، جای خود را به جمشید آموزگار داد. عنوان رسمی این جابهجایی «استعفا» بود؛ اما خاطرات مقامهای وقت و پژوهشهای تاریخی نشان میدهد شاه پیش از گفتوگوی نهایی با هویدا، تصمیم خود را گرفته و جانشین او را برای تشکیل کابینه آماده کرده بود. بحران اقتصادی، نارضایتیهای سیاسی، فشارهای مرتبط با حقوق بشر و نیاز حکومت پهلوی به نمایش تغییر، در کنار یکدیگر طولانیترین دوره پیوسته نخستوزیری در ایران معاصر را به پایان رساندند.
عصر ۱۵ مرداد ۱۳۵۶، پرویز راجی برای دیدار با امیرعباس هویدا وارد ساختمان نخستوزیری شد. نخستین نشانه تغییر را نه در یک اعلامیه رسمی، بلکه در اتاق منشی نخستوزیر دید: افسانه جهانبانی مشغول خالی کردن کشوهای میز خود بود. راجی پرسید آیا هویدا استعفا داده است و منشی، بیآنکه پاسخ مستقیمی بدهد، در اتاق نخستوزیر را باز کرد.
هویدا پشت میز نشسته بود. راجی درباره استعفا پرسید و او با لحنی آرام پاسخ داد: «فکر نمیکنی موقعش رسیده بود؟» سپس توضیح داد که هنگام دیدار با محمدرضا پهلوی در نوشهر، پیش از آنکه شاه مقصودش را به طور کامل بیان کند، سر حرف را باز کرده و گفته است شرایط تازه کشور به نیرو و روحیهای تازه نیاز دارد. شاه نیز استعفای او را پذیرفته و در همان ملاقات، وزارت دربار را به وی پیشنهاد کرده بود.[۱]
این صحنه، پایانی آرام برای یکی از طولانیترین دورههای دولتداری در ایران معاصر بود؛ اما پشت آن گفتوگوی ظاهراً دوستانه، تصمیمی قرار داشت که پیشتر گرفته شده بود. عباس میلانی در فصل «قربانی» کتاب معمای هویدا نوشته است که شاه حدود یک هفته قبل، هنگامی که هویدا هنوز در تعطیلات یونان به سر میبرد، از جمشید آموزگار خواسته بود درباره ترکیب کابینه آینده خود بیندیشد.[۲] اگر این روایت را بپذیریم، دیدار نوشهر نه جلسه تصمیمگیری، بلکه مرحله نهایی اجرای تصمیمی از پیش گرفتهشده بود.
پیشینه او نیز بیش از آنکه نشاندهنده برخورداری از پایگاه مستقل سیاسی باشد، از یک مسیر اداری و دیپلماتیک حکایت داشت.
نخستوزیری که موقت نماند
هویدا پس از ترور حسنعلی منصور در بهمن ۱۳۴۳ به ریاست دولت رسید. منصور در اول بهمن مقابل مجلس شورای ملی هدف گلوله …
