اینترنت در ایران فقط همان بستهای نیست که از اپراتور میخریم. کاربران امروز علاوه بر هزینه رسمی، بهای دیگری هم میپردازند؛ از اشتراک فیلترشکن و اتلاف زمان گرفته تا کاهش امنیت و اختلال در کار و زندگی روزمره. همین موضوع باعث شده در حالی که مردم اینترنت را گرانتر از همیشه مصرف میکنند، اپراتورها همچنان از کمبود درآمد برای توسعه زیرساخت سخن بگویند. این تناقض، از وجود «قبض دوم اینترنت» حکایت دارد؛ قبضی نامرئی که نه صرف بهبود شبکه میشود و نه کیفیت خدمات را افزایش میدهد، اما هزینه واقعی دسترسی به اینترنت را برای خانوارها و کسبوکارها بهطور مداوم بالا میبرد. دو گزاره ظاهرا متناقض این روزها همزمان شنیده میشود. کاربران میگویند هزینه دسترسی به اینترنت بالا رفته و کیفیت آن کاهش یافته است. در سوی دیگر، متولیان ارتباطات و اپراتورها هشدار میدهند که قیمتگذاری دستوری، سرمایهگذاری در زیرساخت را غیراقتصادی کرده است.
هر دو طرف درست میگویند؛ زیرا در ایران چیزی که کاربر برای اینترنت میپردازد، با چیزی که شبکه دریافت میکند یکسان نیست.
ما معمولا قیمت اینترنت را با بهای بستهای که اپراتور میفروشد اندازه میگیریم. اما این فقط «قیمت رسمی» اینترنت است. قیمت واقعی برای کاربر ایرانی اجزای بیشتری دارد:
قیمت واقعی اینترنت = بهای بسته اپراتور + هزینه فیلترشکن + زمان تلفشده + اختلال در تراکنش + ریسک امنیتی
تنها جزء اول این صورتحساب به اپراتور میرسد و میتواند دستکم در نظریه صرف توسعه فیبر، افزایش ظرفیت، خرید تجهیزات یا بهبود کیفیت شود. بخشهای دیگر یا وارد بازار غیرشفاف ابزارهای عبور از محدودیت میشوند یا در قالب اتلاف وقت، کاهش بهرهوری و ناامنی دیجیتال از بین میروند.
به بیان ساده، کاربر اینترنت را گران میخرد، اما شبکه آن را ارزان میفروشد. فاصله میان این دو قیمت، مهمترین بخش نادیدهگرفتهشده اقتصاد اینترنت ایران است.
قبضی که اپراتور صادر نمیکند
پس از انتشار سخنان مشاور وزیر ارتباطات درباره «کاسبان فیلتر»، توجهها بار دیگر به فروشندگان فیلترشکن جلب شد. اما تمرکز صرف بر فروشندگان، ممکن است پرسش اصلی را پنهان کند: چه سیاستی چنین تقاضای بزرگی را ایجاد کرده …
