شرکت چینی Sea Legend قرار است نخستین سرویس منظم کانتینری خود از مسیر قطب شمال را راهاندازی کند. این سرویس بهصورت هفتگی، از بندر نینگبو در شرق چین حرکت کرده و از امتداد سواحل شمالی روسیه به بندر فلیکسستو در بریتانیا میرسد.این مسیر در واقع نسخه دریایی جدیدی از همان ایده قدیمی جاده ابریشم است؛ با این تفاوت که اینبار به جای عبور از مسیرهای سنتی جنوب اوراسیا، تجارت از شمال این قاره عبور میکند. نصفشدن زمان حمل چین تا اروپا
مزیت اصلی مسیر جدید، زمان است. سفر معمول دریایی میان نینگبو و فلیکسستو حدود ۴۰ روز طول میکشد، اما مسیر قطبی میتواند بسته به شرایط یخهای دریایی، این زمان را تقریباً به نصف کاهش دهد.افزایش استفاده از این مسیر نیز تنها یک اتفاق موردی نیست. تابستان گذشته، ۲۳ عبور از مسیر دریای شمال ثبت شد؛ در حالی که این رقم در سال ۲۰۲۴ تنها ۱۵ سفر بود. کاهش یخهای دریایی در ماههای تابستان نیز شرایط عبور کشتیها را آسانتر کرده و در برخی دورهها امکان تردد بدون نیاز به کشتی یخشکن را فراهم میکند.
اهمیت مسیر قطبی تنها به کوتاهترشدن زمان حمل محدود نیست. تحولات ژئوپلیتیک، انگیزه اصلی دیگری برای تغییر مسیر کشتیرانی است. افزایش ناامنی در دریای سرخ و تهدیدهای مربوط به بابالمندب، شرکتهای کشتیرانی را به سمت پیدا کردن مسیرهایی سوق داده که کمتر در معرض درگیریهای منطقهای قرار داشته باشند.به این ترتیب، قطب شمال از یک مسیر فرعی و فصلی، به گزینهای برای مدیریت ریسک زنجیره تأمین جهانی تبدیل میشود.
با این حال، استفاده از این مسیر بدون هزینه نیست. مسیر دریای شمال در ۲۸ بخش تقسیم شده و مقررات عبور در هر بخش متناسب با شرایط یخ تعیین میشود. مجوز عبور نیز توسط اداره مسیر دریای شمال، تحت کنترل روساتم، صادر میشود.همین موضوع باعث شده مسیر قطبی در کنار فرصتهای تجاری، یک چالش ژئوپلیتیک نیز داشته باشد. شرکتهای اروپایی به دلیل روابط پرتنش با روسیه و همچنین نگرانیهای زیستمحیطی، همچنان با احتیاط به این مسیر نگاه میکنند. گرمایش زمین؛ فرصت جدید برای کشتیرانی؟
پارادوکس ماجرا اینجاست که بخشی از جذابیت مسیر قطبی، نتیجه تغییرات اقلیمی است. کاهش یخهای دریایی امکان بازشدن مسیرهایی را فراهم کرده که پیشتر بخش بزرگی از سال غیرقابل عبور بودند. بر اساس مطالعهای از پژوهشگران دانشگاه ساوتهمپتون، وسعت یخهای دریایی در اوج زمستان بین سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ حدود ۵.۸ درصد کاهش داشته؛ بیشترین افت ثبتشده در این دوره.
اما بازشدن مسیر به معنای بیخطرشدن آن نیست. احتمال گیرکردن کشتیها در یخ، دشواری عملیات امداد و نجات، محدودیت امکانات اطفای حریق و خطر نشت نفت همچنان پابرجاست. حتی GPS نیز در عرضهای جغرافیایی بسیار بالا ممکن است دچار اختلال شود. «جاده ابریشم یخی»؛ مسیر آینده یا مسیر مکمل؟
افزایش سفارش برای کشتیهای مجهز به استانداردهای یخرو نشان میدهد صنعت کشتیرانی استفاده از این مسیر را جدیتر گرفته است. سال گذشته ۱۶۷ کشتی یخکلاس ساخته شد که بالاترین رقم در بیش از یک دهه گذشته بود.
با این حال، مسیر قطبی فعلاً بیشتر از آنکه جایگزین کامل مسیرهای سنتی باشد، یک مسیر مکمل برای تجارت جهانی است. اما در جهانی که گلوگاههایی مانند سوئز، بابالمندب و هرمز به نقاط آسیبپذیر زنجیره تأمین تبدیل شدهاند، داشتن یک مسیر جایگزین خود به یک مزیت راهبردی تبدیل شده است.
مسئله دیگر فقط کوتاهترین مسیر نیست؛ تجارت جهانی به دنبال مسیری است که در زمان بحران، همچنان باز بماند.
