عصر ایران ؛ علی خیرآبادی - با زگشت یک هنرمند به وطن، همیشه صرفا بازگشت یک فرد از جغرافیای مهاجرت به جغرافیای خانه نیست. گاهی یک اتفاق فرهنگی میتواند معنایی بسیار بزرگتر از خودِ واقعه پیدا کند؛ بهویژه وقتی پای هنرمندی در میان باشد که بخش مهمی از هویت هنریاش را بر عبور از مرزها، شکستن قالبها و به چالش کشیدن عادتهای فرهنگی بنا کرده است.
بازگشت محسن نامجو پس از نزدیک به دو دهه دوری از ایران را نیز میتوان از همین زاویه دید؛ نه فقط بهعنوان بازگشت یک خواننده، بلکه بهعنوان رویدادی نمادین که دوباره مسئله رابطه جامعه با «دیگری» فرهنگی، تکثر و نسل تازه را پیش روی ما میگذارد .
نامجو از ابتدا هنرمندی نبود که بتوان او را بهسادگی در یکی از قفسههای آشنای موسیقی ایران قرار داد. موسیقی او در مرزی شکل گرفت که سنت و مدرنیته، شعر کلاسیک و موسیقی مدرن، جدیت و شوخی و حتی اعتراض و موسیقی تجربی یکدیگر را قطع میکردند.
همین موقعیت مرزی، از او چهرهای متفاوت ساخت؛ هنرمندی که نه کاملاً متعلق به سنت بود و نه حاضر بود خود را در چارچوب موسیقی مدرنِ متعارف تعریف کند. شاید به همین دلیل است که نامجو را نمیتوان صرفاً یک خواننده دانست؛ او بخشی از تجربه فرهنگی نسلی بود که میخواست نسبت تازهای با میراث گذشته برقرار کند .
از منظر جامعهشناسی فرهنگ، جامعهای پویا جامعهای نیست که همه اعضای آن یک صدا، یک سلیقه و یک تعریف مشترک از هنر داشته باشند. فرهنگ زمانی زنده میماند که امکان گفتوگوی صداهای مختلف را فراهم کند. تکصدایی، هرچقدر هم در کوتاهمدت سادهتر و قابلکنترلتر به نظر برسد، در بلندمدت به فرسودگی فرهنگی منجر میشود. در مقابل، تکثر به این معناست که جامعه بتواند صداهایی را که متفاوت، منتقد یا حتی آزاردهندهاند، در کنار صداهای رسمیتر تحمل کند و به رسمیت بشناسد .
بازگشت نامجو از این منظر میتواند نشانهای از همین ظرفیت برای پذیرش تفاوت باشد. جامعه ایران مجموعهای یکدست نیست و نمیتوان «ایرانی بودن» را در یک سبک زندگی، یک سلیقه هنری یا یک شکل مشخص از بیان خلاصه کرد. هنرمندی که زمانی در حاشیه قرار گرفته یا برای ادامه فعالیت خود از کشور خارج شده، میتواند دوباره به بخشی از فضای فرهنگی جامعه بازگردد و مخاطب خود را پیدا کند. این اتفاق، بیش از آنکه درباره یک …
