طناز سادات حسینی فر
فرارو
ایران در آستانه ورود به فاز نوینی از دگرگونیهای جمعیتی و شهرنشینی قرار گرفته است؛ پدیدهای که آینده اقتصادی و اجتماعی کشور را دستخوش تغییرات بنیادین خواهد کرد. تازهترین برآوردها و پیشبینیهای مرکز آمار ایران حاکی از آن است که جمعیت کشور تا سال ۱۴۰۷ خورشیدی از مرز ۸۸ میلیون و ۱۹۰ هزار نفر عبور خواهد کرد؛ اما نکته تاملبرانگیز اینجاست که بار اصلی و مطلق این رشد جمعیتی بر دوش شهرها خواهد بود. تداوم این روند پرشتاب شهرنشینی، به باور کارشناسان، زنگ خطری جدی برای تشدید شکافهای طبقاتی، افزایش فشارهای زیرساختی بر کلانشهرها و تعمیق نابرابریهای منطقهای است.
بر پایه گزارشهای مستند و دادههای رسمی منتشرشده، شمار جمعیت شهری ایران که در سال ۱۳۹۶ در حدود ۶۰ میلیون و ۳۰۴ هزار نفر ثبت شده بود، با جهشی چشمگیر تا سال ۱۴۰۷ به مرز ۶۹ میلیون نفر (دقیقا ۶۸ میلیون و ۹۹۴ هزار نفر) ارتقا خواهد یافت. در نقطه مقابل، جمعیت روستایی و غیرساکن کشور شیبی نزولی را تجربه کرده و روند کاهشی به خود میگیرد. با در نظر گرفتن این آمارهای رسمی، پرسش بنیادین این است که این جابهجایی عظیم جمعیتی در سالهای پیشرو، چه پیامدها و پسلرزههایی برای ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و سطح کیفیت زندگی شهروندان در شهرهای ایران به دنبال خواهد داشت؟
در همین ارتباط، حسین ایمانی جاجرمی، جامعهشناس شهری و استاد دانشگاه، در گفتوگویی تفصیلی با فرارو، ابعاد پنهان و آشکار این گذار جمعیتی را موشکافی کرده است. او در تبیین این پدیده چنین میگوید:
«رشد شتابان جمعیت شهری در قیاس با جمعیت روستایی، صرفاً یک پدیده گذرا و مقطعی به شمار نمیآید؛ بلکه از ریشههای عمیق تاریخی و ساختاری برخوردار است. در ایران، نقطه عطف این تحول جمعیتی به دهه ۱۳۶۰ بازمیگردد؛ دقیقاً همان برههای که جمعیت شهرها و روستاها ابتدا به نقطه سر به سر رسیدند و پس از آن، کفه ترازوی شهرنشینی سنگینتر شد و از جمعیت روستایی پیشی گرفت.از آن دوران تا به امروز، با وجود فراز و نشیبها در سرعت این روند، جریان شهرنشینی بدون توقف و بهصورت مستمر به مسیر خود ادامه داده است.» ایران به یک «کشور شهری» تبدیل شده است
ایمانی جاجرمی، چالش بنیادین در این زمینه را چنین تشریح میکند: …