عصر ایران؛ امیرعباس میرزاخانی ۱. درآمد
جهان معاصر با شتابی شگفتانگیز و گاه نگرانکننده، نظارهگر درهمآمیزی فرآیندهای سنتی تولید اندیشه با سامانههای پردازش خودکار متن و الگوریتمهای زبانی است.
تا همین چندی پیش، فناوری در خدمت پژوهشگر تعریف میشد؛ ابزاری کمادعا برای تنظیم مراجع، رسم دقیق نمودارها یا در پیشرفتهترین حالت، اجرای آزمونهای آماری بر روی دادههای خام آزمایشگاهی و میدانی. اما ظهور مدلهای زبانی بزرگ و سامانههای زاینده متن، نقطه عطفی ساختارشکن در تاریخ تعامل انسان و ابزار پدید آورد.
اکنون با پدیدهای روبهروییم که صرفاً به پردازش اعداد و دادهها بسنده نمیکند، بلکه گزاره میسازد، پیوندهای مفهومی برقرار میکند، استدلالهای بهظاهر منطقی میبافد و در کسری از ثانیه، متونی شسته، صیقلخورده و منطبق بر استانداردهای صوری آکادمیک تحویل میدهد.
این جهش فناورانه، موجی دوگانه از شیفتگی مفرط و اضطراب بنیادین را در میان اهالی اندیشه و سیاستگذاران آموزش عالی برانگیخته است.
از یکسو، وعده فریبنده «دموکراتیزهکردن پژوهش»، درهمشکستن موانع زبانی برای پژوهشگران و شتاببخشی بیسابقه به ساماندهی متون مطرح میشود؛ و از سوی دیگر، ناقوس خطر فرسایش مهارتهای تحلیلی، جعل پنهان دادهها، آلودگی مراجع علمی به ارجاعات ساختگی و دگرگونی زیستبوم داوری همتا به صدا درآمده است.
مواجهه با این جریان پرخروش، نیازمند عبور از دوگانه سطحیِ «انکار و فیلترینگ کور» یا «وادادگی و شیفتگی محض» است؛ رویکردی انتقادی که تحلیل لایههای معرفتشناختی، حقوقی، اخلاقی و ساختاری این دگرگونی را اجتنابناپذیر میسازد. ۲. مرزهای دانایی؛ توهم معرفت در برابر بازتولید آماری زبان
بزرگترین خطای شناختی و معرفتی در مواجهه با سیستمهای تولید متن، یکی پنداشتنِ «تولید متن» با «خلق معرفت» است. سامانههای هوشمند، کارخانههای پیشرفتهای برای حدس زدن محتملترین کلمه بعدی بر اساس الگوهای آماری و انباشت میلیاردها داده متنی گذشتهاند. آنها ساختار نحوی، وزن واژگان و لحن رسمی متون تخصصی را به شیوهای خیرهکننده تقلید میکنند، اما تقلید صوری نحو، هرگز بهمعنای ادراک معانی، فهم زمینه تاریخی و اجتماعی پدیدهها، یا داشتن شهود علمی نیست.
تولید دانش اصیل، مسیری ناهموار است که از …
