عصر ایران؛ علیرضا سلطانی؛ استاد دانشگاه و کارشناس اقتصاد انرژی - با تشدید مخاطرات و چالشهای مصرف بنزین در ایران و دشوارتر شدن تأمین آن، بهویژه در شرایط تحریم، محدودیت واردات و کسری روزانه حدود ۱۵ تا ۲۰ میلیون لیتر، طرحی خام و تجربه نشده از سوی سازمان مدیریت راهبردی و بهینهسازی مصرف انرژی (سقاب) روی میز دولت برای تصمیمگیری قرار گرفته است که میتواند یادآور تجربه طرح یارانه نقدی باشد.
این طرح در ظاهر با هدف عادلانهتر کردن توزیع یارانه بنزین طراحی شده، اما در صورت اجرا و تثبیت، این نگرانی جدی وجود دارد که همان مسیر انحرافی تجربه هدفمندی یارانهها را تکرار کند؛ یعنی سیاستی که با هدف حل یک مسئله آغاز میشود، اما به تدریج خود به یک تعهد پایدار و مانعی برای اصلاحات بعدی تبدیل میشود.
بر اساس طرح پیشنهادی، سهمیه بنزین به جای خودرو به فرد اختصاص مییابد؛ بنابراین همه افراد، چه خودرو داشته باشند و چه نداشته باشند، از سهمیه برخوردار خواهند شد. سهم هر فرد حدود ۳۰ لیتر در ماه پیشبینی شده و امکان انتقال، خرید و فروش این سهمیه نیز وجود خواهد داشت. همچنین حدود ۳۰ میلیون لیتر بنزین در روز برای حملونقل عمومی و تاکسیهای آنلاین و غیرآنلاین اختصاص مییابد تا افزایش هزینه سوخت به قیمت خدمات این بخش منتقل نشود.
در نگاه نخست، این ایده میتواند جذاب و حتی عادلانه به نظر برسد؛ زیرا یارانه بنزین که اکنون عمدتاً به مصرفکنندگان سوخت تعلق میگیرد، به همه افراد اختصاص داده میشود. اما ارزیابی یک سیاست عمومی نباید تنها بر اساس ظاهر توزیعی آن انجام شود. پرسش اساسی این است که آیا این طرح به حل ناترازی و اصلاح نظام بنزین کمک میکند یا صرفاً شکل جدیدی از توزیع یارانه ایجاد میکند؟ نگرانی جدی آن است که این طرح، با ماهیت عمدتاً توزیعی و پوپولیستی خود، به جای قرار گرفتن در مسیر اصلاح، به یک انحراف بزرگ در فرآیند اصلاح نظام بنزین تبدیل شود.
تجربه هدفمندی یارانهها در ایران برای سیاستگذار در این زمینه یک هشدار جدی است. هدف اولیه این سیاست، اصلاح قیمت حاملهای انرژی، کاهش مصرف، افزایش بهرهوری و جایگزینی یارانههای غیرشفاف با حمایت مستقیم از خانوارها بود. اما در عمل، بخش مهمی از اصلاح قیمتها متوقف شد و پرداخت یارانه نقدی به یک تعهد مستمر دولت تبدیل شد.
امروز، حذف …
